Un tèxte de Tozy que coneishetz, tirat de Dens las sègas, publicat prumèr en 1900 e, en grafia classica, en
1978.
EN ESCARAVISSAR
Quan la calor d’aost hè pishar la rosía
E que los pins secats per un sorelh de plom
Sur un sable borent dèishan càser la pia
4 Coma un frut tròp madur qui a passat la seson ;
Quan lo gat-esquiròth, en badalhar de set,
S’apatuca darrèr un brostet,
Jumplat per la cançon de la mòrna cigala ;
8 A l’òra on lo talan possat per sa fringala,
S’espalanca au mus deu bestiar,
Dens la lana, se vse vòtz amusar,
Qu’angueratz escaravissar.
12 Quate gojats, un jorn, qu’avón la frenesia
De se pagar la fantesia
D’aqueth bèth divertissament.
Per camas de vint ans, la lana n’es pas luenh ;
16 I a Lo Crierèr, Reaup, Lissa,
La Poma d’Aur, Lo Martinet ;
Pertot d’on pisha un riu claret
Pòdan pescar l’escaravissa.
20 N’an pas que lo choès de l’endret.
Tots quate donc, un ser, discutèm mei d’un plan.
Reaup qu’èra un pauc luenh, Lo Crierèr maishant,
La Poma d’Aur tròp pescat peu païsan,
24 E coma e ns’avèn dit lo riu de Lissa fred
Que causiscom Lo Martinet.
Aquí nse donc partits un dimeche matin
Jo, Josèp, Matiu e Dulin.
28 E ns’èram, pénsatz ben, cargats de provisions :
Vin, pan e carn, canhòt e gressilhons,
Saussissas, saussissons, fromatge,
Un bèth chaupet de ròm per nos balhar coratge,
32 Sau e péber dens un papèr
E lo sucre honut dens un pòt de cafè.
Emportàvam tanben un cruguet, l’òli, la grèisha, l’alh,
La padena, la grilha ; anfin tot l’atiralh
36 Qui cau ende bien preparar
E bien har còser un bon dinnar.
Tot aqueth forniment pleava cinc pairòts,
Cinc beaças, quate sacòts,
40 N’aurén cargat dus petits asicòts,
E e’nse véser partits atau
Digun n’auré pas dit : « Son escaravissaires »,
Mès qu’aurén dit prumèr : « Que son parasolaires
44 Que se’n van véner a Sòs en passar per Reaup ».
Marchàvam ça que là d’un bon pas sus la rota,
Au Bornat que bevom la gota,
Mièjòra aprèps passàvam a Serbat,
48 Devarem tot lo long d’un prat.
En gavarròt, passèm Gelisa coma un lambrec
E, per bien saludar l’arriu deu Martinet,
Tornèm béver un petit churlet.
52 « Messius, ça ditz un escaravissaire,
Sei pas s’es lo camin o s’es pas lo gran aire
Mès que’m sentissi l’estomac
Astan vueit qu’un clèish de limac.
56 Que vse propòsi donc, se’m voletz escotar
De començar per dejunar. »
Coma dívatz pensar, sàutam sus un pairòt,
Un que’s pren saussisson, l’aute que’s pren canhòt,
60 E mòs a mòs, aquí, juste au cuu de l’arriu,
En escotar lo clapotet deu briu,
Lo vin au fresc e lo veire a la man,
Hascom un dejunat charmant.
64 Mès lo sorelh dejà, suu coston de Serbat,
En arríser muishèt lo cap
E que nse vengot rapelar
Qu’èram venguts end’ escaravissar.
68 « Anem, dròlles, ça ditz Matiu,
Cau béver lo còp de l’estriu. »
Aprèps aquò, levèm lo campament,
Tornèm cargar lo forniment,
72 E nos vaquí partits a cercar un bon endret
Capsús l’arriu deu Martinet.
Sei pas combien de temps marchèm capvath la lana,
Tots gòhes de susor que trepívam la brana ;
76 Anàvam dret devant nosauts
Sans trobar ni gents ni ostaus.
Coma un tropèth eishantat de piòts,
Un en per un, seguívam caminòts.
80 Passèm vint prats, sautèm vint sègas ;
Que parii qu’avèm hèit dètz lègas
Quan, tot d’un còp, Dulin qu’èra lo de devant
E ns’arrestèt pròche d’un vielh batan.
84 « Ací, ça ditz, l’arriu qu’es comòde a pescar ;
Se voletz, que vam començar. »
Mès lo Josèp digot : « Pensi que harem bien
Avant de nse botar en trèn,
88 De béver un petit còp, e mèma tot arron
De har lo dinnar tant qu’i som ;
En atendent, mijorn sonerà, dinneram
E, aprèps aquò, pesqueram. »
92 En efèt, lo sorelh dejà, sus nòste cap,
Coma un coquin s’èra pincat.
Estom viste d’acòrd ; d’abòrd, çò de prumèr,
Tornèm béver un bèth còp a l’ombra d’un surrèr.
96 Aprèps aquò, suu prat, pausèm tot l’atiralh.
E cadun que’s bota au trabalh.
Dulin qu’amassa bòi end’ alucar lo huec,
Jo boti lo cobèrt, servissi de vailet,
100 Josèp qu’es cosinèr, e la part de Matiu
Serà d’anar plear lo cruguet a l’arriu.
Tot marcha coma cau, la padena gresilha,
La saussissa en plorar que s’estòrç sus la grilha,
104 Sus un prat bien tonut lo cobèrt es botat,
Lo cafè qu’es suu huec e lo torrin trempat.
« Anem, ça ditz Josèp, va estar mijorn e miei,
Vam pósquer vrespejar, lo rostit va estar cueit. »
108 Qu’ataquèm lo torrin, qu’èra un torrin tocat,
N’avè pas qu’un defaut, qu’èra un pauc tròp salat,
(Jo qu’èi totjorn pensat que lo Josèp, coquin,
Ende ns’assecar mei salèt tròp lo torrin.)
112 Que’u calot arrosar, tanben lo prumèr pòt
S’eishuriscot dens un chabròt,
E quan lo cosinèr portèt lo segond plat
Dus pòts de vin dejà èran hòrs de combat.
116 Minjàvam ça que là d’un pro bon apetit,
Las saussissas passèn en guisa de borit,
Un bocin de jambon, arrosat de vinagre,
I passèt tanben gras e magre,
120 E coma lo jambon nos tornèt balhar set
Calot béver un aute chaupet.
Mès vaquí lo moishet, lo cosinèr Josèp
Pòrta bien cueit a punt un bocin de vetèth
124 Astan trende coma un anhèth,
Tanben avant qu’estosse decopat
Que calot trinquar a sa santat.
Trinquèm donc, mès que dívatz pensar
128 Qu’a fòrça de pintarlejar,
Dens nòste cap lo vin hasè ravatge,
En efèt, au dessèrt un talhuc de fromatge
Qu’arrosèm sulament d’un didau de vin blanc
132 E nse reglèt a la cacahitzan,
Lavetz qu’estom beròis ; Josèp volot cantar,
Dulin, los uelhs negats, que’s botèt a dançar,
Jo qu’avèi lo sanglòt, e qu’auretz vist Matiu
136 Aculat contra un vèrn, escopir dens l’arriu.
Èram lusents ; en béver lo cafè,
Josèp s’avalèt un culhèr
E Dulin, en escríver au papo,
140 Que s’alonguèt a l’endarrèr
A dus pas de Matiu sadoth coma un curè.
E lo sorelh dejà darrèr los pinhadars
Suu coston de Reaup devarava a grans pas.
144 Òr, tant qu’èram aquí tots abalits suu prat
Un petit brut de bòi copat
E’m forcèt a virar lo cap,
E que’t vau véser a quauques pas de jo
148 Un cotilhon que’s promenava.
Coma n’èi pas jamès cresut au lop-garon,
Que’m vengot a l’esprit sens pena
Qu’un cotilhon qui se promena
152 Aquò prova certènament
Qu’un fimelatge n’es pas luenh.
Possat per mon hurum sauti la palanqueta
E que’t vesi, troçada, en trèn de buscalhar
156 Un petit tròç de lanusqueta.
— Viet d’ase hòu, pensèi, ací bien mon afar.
M’aprochèi tot d’un còp : « Que hès aquí, mainada ?
Qui t’a permés de buscalhar ?
160 Tròbi, ma foè, que n’ès pas bien geinada ! »
Mès la dròlla sans se troblar
Que’m responot tota bonassa :
« Lo bòi mòrt es per qui l’amassa,
164 E’m diuretz aidar a l’amassar. »
Jo, sans me har pregar, de busqueta en busqueta,
Damb la petita lanusqueta,
Hascoi un bèth hagòt, e, costat a costat,
168 Que ns’assietèm au pè d’un piat.
Parlèm un pauc de tot, parlèm d’era, de jo,
Parlèm deu bèth temps, de la ploja,
De son país e de sa troja,
172 Finalament parlèm d’amor.
Assietats suu hagòt, li sarrèi las manetas,
Li balhèi un poton, li toquèi las popetas
E, tot en se deishar tastar,
176 Disèva plan : « Mossur, deishatz-me estar. »
Mès jo, lo cap virat, avançavi totjorn
Sans jamès fenir mon discors.
Ma man, sans se’n dobtar, glitsèt de son corsatge
180 E que devarèt d’un estatge,
Mès, un viet d’auca, juste au moment,
On trobavi un bèth nis d’agaça
Bien matalassat de hilassa
184 Que’m sentissi un chambardament
Dens l’estomac, e, tot d’un còp,
Vaquí que’m torna lo sanglòt ;
Damb un gran mau de cap, mon vente que’s viròla,
188 Lo sanglòt e’m copa lo hiu
E que’m calot deishar la dròlla
End’ anar har coma Matiu.
..................................................................................
E quan, miejòra aprèps, los escaravissaires,
192 Tots bandats coma ressegaires,
Pensèn de pescar damb profit,
Avant de desplegar la prumèra balança,
Dempús un gran moment, darrèr Durança,
196 Lo sorelh que s’èra escantit.
E, capvath los surrèrs, perduts, tots a la coa,
Que ns’entornèm per Caudaroa
Ende esparanhar lo camin.
200 Mès quan passèm devant la Brasseria
Damb lo baluchon sus l’esquia,
Qu’èran tres òras deu matin.
Moralitat
Servís pas en arren d’estar joens, d’estar lèstes,
204 De pósquer har cent quilomèstes ;
Lo qui se’n va escaravissar
Qu’a tòrt de se cacahitzar.
En amor qu’es la mèma causa.
208 Quan an bevut un còp de tròp
Çò de mèi dur pòt vénguer mòth ;
Lo qui sus eth tròp se repausa
Que’s diu mefiar deu sanglòt.
Lo tèxte dens la (caco)grafia de l'autor
EN ESCARAOUISSA
Quan la calou d’aous hè picha la rousio
E que lous pins secats per un soureil de ploum
Sur un sable bouren, dèchon caze la pio
4 Coumo un frut trop madu qui a passat la sesoun.
Quan lou gat-esquirot, en badailla de set,
S’apatuco darrè un broustet,
Jumplat per la cansoun de la morno cigalo ;
8 A l’horo oun lou talan poussat per sa fringalo,
S’espalanco aou mus dou bestia.
Dens la lano lavetz, s’etze botz amusa,
Qu’angueratz escaraouissa.
12 Couate gouyats un jour qu’aoun la frenesio
De se paga la fantesio
D’aquet bèt debertissomen.
Per camos de bint ans la lano n’es pas louen,
16 Y’a lou Crierè, Reaou, Lisso,
La Poumo d’Or, lou Martinet,
Pertout d’oun picho un riou claret
Podon pesca l’escaraouisso.
20 N’an pas que lou chouès de l’endret.
Touts couate doun, un se, discutèn mey d’un plan.
Reaou qu’èro un paou louen, lou Crierè machan,
La Poumo d’Or trot pescat pou païsan,
24 E coumo enz’aouen dit lou riou de Lisso fret
Que caousiscon lou Martinet.
Aquinzé doun partits un dimeche matin
Jou, Josèt, Matiou e Dulin
28 Enz’èron, pensotz be, cargats de proubisious,
Bin, pan e car, cagnot e gressillous,
Saoussissos, saoussissoun, fromatje,
Un bèt tchaupet de rom per nous bailla couratje,
32 Saou e pebe dens un papè
E lou sucre hounut dens un pot de cafè.
Empourtaouon taben un cruguet, l’oli, la grècho, l’ail,
La padeno, la grillo ; anfin tout l’attirail
36 Qui caou en de bièn prepara
E bièn ha cose un boun dinna.
Tout aquet fourniment pleaouo tres payrots,
Cinq beaços, couate sacots,
40 N’aouren cargat dus petits asicots,
E enze beze partits ataou
Digun n’aoure pas dit : Soun escaraouissayres,
Mè caouren dit prumè, que soun parasolayres
44 Que s’en ban bene a Sos en passa per Reaou.
Marchaouon saquela d’un boun pas su la routo,
Aou Bournat que beoun la gouto,
Mièjoro aprèts passaouon a Serbat,
48 Debaren tout lou loun d’un prat.
En gabarrot passèn Geliso coumo un lambret
E per bièn saluda l’ariou dou Martinet
Tournèn beoue un petit tchurlet.
52 — Messius, sadits labets un escaraouissayre,
Sey pas s’es lou camin ou s’es pas lou gran ayre
Mè qu’en sentissi l’estoumac
Asta bouey qu’un clèch de limac.
56 Qu’etze proposi doun, s’en bouletz escouta
De coumença per dejuna.
Coumo diouotz pensa, saouton sur un payrot
Un qu’es pren saoussissoun, l’aoute qu’es pren cagnot,
60 E mos a mos, aqui, juste aou cu de l’arriou
En escouta lou clapoutet dou briou
Lou bin aou fres et lou beyre a la man
Hascoun un dejunat charmant
64 Mè lou soureil deja sou coustoun de Serbat
En arize muchèt lou cat,
E qu’enze bengout rapela
Qu’èron benguts en d’escaraouissa.
68 — Anen droles, sadits Matiou,
Caou beoue lou cot de l’estriou.
Aprèts aco leouèn lou campomen,
Tournèn carga lou fournimen,
72 Enous baqui partits a serca un boun endret
Catsus l’arriou dou Martinet.
Sey pas coumbien de tems marchèn catbat la lano,
Touts gohes de suzou que trepiouon la brano,
76 Anaouon dret deouan nous aous
Sans trouba ni gens ni oustaous.
Coumo un troupèt echantat de piots
Un en per un seguiouon caminots
80 Passèn vint prats, sauten bint sègos,
Que parii qu’aouèn hey dètz lègos
Quan tout d’un cot Dulin qu’èro lou de deouan
Enz’arrestèt proche d’un bieil batan.
84 — Assi, sadits, l’arriou que coumode a pescar
Se bouletz que ban coumensa.
Mè lou Joset digout : — Pensi que haren bièn
Aouan d’enze bouta en trèn,
88 De beoue un petit cot, et mèmo tout arroun
De ha lou dinna tan qu’y soun,
En atenden, mijour sounera, dinneran
E aprèts aco pesqueran.
92 En efèt lou soureil deja sur noste cat
Coumo un coquin sèro pincat.
Estoun biste d’acord, d’abor so de prumè
Tournèn beoue un bèt cot a l’oumbro d’un surrè.
96 Aprèts aco, sou prat, paousèn tout l’atirail
E cadun qu’es bouto aou trabail.
Dulin qu’amasso boy en d’aluca lou houet,
Jou bouti lou coubèr, serbissi de baylet,
100 Josèt qu’es cousinè, e la par de Matiou
Sera d’ana plea lou cruguet a l’arriou.
Tout marcho coumo caou, la padeno gresillo,
La saoussisso en ploura que s’estors sur la grillo,
104 Sur un prat bièn tounut lou coubèr es boutat,
Lou cafè qu’es sou houet e lou tourrin trempat :
Anen, saditz Josèt, ba esta mijour e miey,
Ban pousque brespeja lou roustit ba esta couey.
108 Qu’ataquèn lou tourrin, qu’èro un tourrin toucat,
N’aouè pas qu’un defaou qu’èro un paou trot salat,
(Jou qu’ey toutjour pensat que lou Josèt couquin
En d’enz’asseca mey salèt trot lou tourrin).
112 Qu’ou calout arrouza, taben lou prumè pot
S’estchuriscout dens un chabrot,
E quan lou cousinè pourtèt lou segoun plat
Dus pots de bin deja èron hor de coumbat.
116 Mintjaouon saquela d’un prou boun apetit,
Las saoussissos passèn en guiso de bourit,
Un boussin de jamboun arrouzat de binagre
Y passèt taben gras e magre,
120 E coumo lou jamboun nous tournèt bailla set
Calout beoue un aute tchaoupet.
Mè baqui lou moutchet, lou cousinè Josèt
Porto bièn couey a pun un boussin de betèt
124 Asta trende coumo un agnèt,
Taben aouan qu’estousse decoupat
Que calout trinca a sa santat.
Trinquèn doun, mè que diouotz pensa
128 Qu’a forço de pintarleja,
Dins noste cat lou bin hazè rabatje,
En efèt aou dessèr un tailluc de froumatje
Qu’arouzèn sulomen d’un didaou de bin blan
132 Enze reglèt a la cacahitzan,
Labets qu’estoun beroys, Josèt boulout canta,
Dulin lou oueils negats qu’es boutèt a dansa,
Jou qu’aouey lou sanglot, e qu’aouretz bis Matiou
136 Aculat contro un ber, escoupi dens l’arriou.
Eron luzens ; en beoue lou cafè
Josèt s’abalèt un cuillè
E Dulin en escrioue aou papou
140 Que s’allounguèt a l’endarè
A dus pas de Matiou sadot coumo un curè.
E lou soureil deja darrè lous pinadas
Sou coustoun de Reaou debaraouo a gran pas.
144 Or, tan qu’èron aqui touts abalits sou prat
Un petit brut de boy coupat
En foursèt a bira lou cat,
E qu’et baou beze a quaouques pas de jou
148 Un coutillon qu’es proumenaouo.
Coumo n’ey pas jamè crezut aou lou-garou,
Qu’en bengout a l’esprit sans peno
Qu’un coutillon qui se proumeno
152 Aco proubo certènomen
Qu’un fimelatje n’es pas louen.
Poussat per moun hurum saouti la palanqueto
E qu’et bezi, troussado, en trèn de buscailla
156 Un petit tros de lanusqueto.
— Biétdaze oou, pensey, asi bièn moun afa.
M’aprouchey tout d’un cot. — Que hès aqui ? maynado,
Qui t’a permes de buscailla ?
160 Trobi, ma fouè, que n’ès pas bièn jeynado !
Mè la drolo sans se troubla
Qu’en respounout touto bounasso :
— Lou boy mort es per qui l’amasso,
164 En diuretz ayda a l’amassa;
Jou sans me ha prega, de busqueto en busqueto,
Dan la petito lanusqueto,
Hascouy un bèt hagot, e coustat a coustat
168 Qu’enz’assieten aou pè d’un piat.
Parlèn un paou de tout, parlèn d’ero, de jou,
Parlèn dou bèt tems, de la ploujo,
De soun païs e de sa troujo,
172 Finalomen parlèn d’amou;
Assietats sou hagot, l’y sarrey las manetos,
L’y bailley un poutoun, l’y touquey las poupetos
E tout en se decha tasta,
176 Disèouo plan : « Moussu, dechame esta. »
Mè jou, lou cat birat, aouançaoui toutjour
Sans jamè feni moun discour.
Ma man, sans s’en douta, glitsèt de soun coursatje
180 E que debarèt d’un estatje,
Mè, un biétdaouco, juste aou moumen,
Oun troubaoui un bèt ni d’agasso
Bièn matalassat de hilasso
184 Qu’en sentissi un chambardomen
Dens l’estoumat, e tout d’un cot
Baqui qu’en tourno lou sanglot
Dan un gran maou de cat, moun bente qu’es birolo,
188 Lou sanglot en coupo lo hiu
E qu’en calout decha la drolo
En d’ana ha coumo Matiou.
....................................................................................
E quan mièjoro aprèts lous escaraouissayres,
192 Touts bandats coumo ressegayres,
Pensèn de pesca dan proufit
Aouan de desplega la prumèra balanso
Dempus un gran moumen, darè Duranso,
196 Lou soureil que s’èro escantit
E catbat lous surrès, perduts, touts a la couo
Qu’enz’entournèn per Caouderouo.
En d’esparagna lou camin,
200 Mè quan passèn deouan la Brasserio
Dan lou baluchoun su l’esquio,
Qu’èron tres oros dou matin.
Moralitat
Serbis pas en arre d’esta jouen, d’esta lèstes,
204 De pousque ha cen kilomèstes,
Lou qui s’en ba escaraouissa
Qu’a tor de se caca-hitza.
En amou qu’es la mèmo caouzo
208 Quan an beüt un cot de trot
So de mèy dur pot bèngue mot
Lou qui sur et, trot se repaouzo
Qu’es diu mefia dou sanglot.
De segur, que i a quauques problèmas ende la mesa en grafia classica e mots com : cacahitzan, caca-hitza, moutchet, torrin
tocat que n'ai pas trobat lo sens precís ni la transcripcion ende los tres prumèrs !
BONA LECTURA