Overblog Suivre ce blog
Editer l'article Administration Créer mon blog
1 mars 2011 2 01 /03 /mars /2011 16:27

Léopold Dardy – curè de Durança (Òut e Garona) pendent annadas a la fin deu sègle XIX –que recampè dens la soa Anthologie populaire de l'Albret, sud-ouest agenais ou Gascogne landaise contes, arreproèrs e cançons… Que trabalhè tanben a un sarròt d'autas causas.

Los dus tòms – bilingües – (publicats en 1985 e 1986) que son normaument en venta a IEO-IDECO ; ne devon aver enqüèra.
 

Que contè en quate cants la vita deu Nòste Enric qui se hasèva aperar lo « molièr de Barbasta » e qu'avèva tà escais lo grand nas…
Qu'es un tèxte qui n'es pas totjorn/tostemps corrècte mès ne se ved pas quan es lejut/legit a votz hauta…
Lo nòste Enric – qu'aperavan tanben lo Reiòt quand èra joen – qu'es demorat « le bon roi Henri » dens la nòsta republica regicida, de segur, mès qu'aima totjorn de considerar lo president coma un rei e los elegits com la noblessa, etc.

Tà la lectura, que's cau sovenir qu'en Agenés, sia lengadocian sia gascon, lo son [k] e lo son [p] que son generaument realizats en un archifonèma [T] ; atau amic es prononciat [amit] e còp sec [còtset]. Qu'es important tà las rimas…

Aquí lo cant dusau…

 

Que devetz excusar las quauques pecas que demoran.

 

Léopold Dardy : Enric Quate e lo carboèr de capchicòt (1)

Léopold Dardy : Enric quate e lo carboèr de capchicòt (2)

Léopold Dardy : Enric IV e lo carboèr de Capchicòt (3)

Leopold Dardy : Enric Quate e lo carboèr de Capchicòt (4)          ( Lo n°4, que l'èi tornat hicar pr'amor… que n'avèvi enveja !)

 

 

Enric quate e lo carboèr de Capchicòt         (cant dusau)

 

 

Aprèps lo jorn passat au castèth de Durança,

Ad aise damb lo rèi coma n'èra d'avança,

Capchicòt s'entornèt montat suu bèth chivau

Qu'avè promés lo prince en sopant a l'ostau.

Isabèu n'estèt pas deu recit estonada ;            2-005

Escotèt, damorèt coma a l'acostumada,

E coma se sabè çò que n'èra deu rèi,

S'esmavot pas d'arren. Lo ser, tota la nèit,

Lo carboèr parlèt deu reiòt, de son viatge,

De la mèra deu prince e de son entoratge,            2-010

Deus senhors, deus sordats, deu maine, deu castèth,

Coma avèn arrigut, quan lo rèi s'arrestèt,

De véser un carboèr damb eth que se portèva.

« S'avès vist, Isabèu, coma aquò li plasèva !

Quan estèm devarats, arrigón enqüèr mèi            2-015

Coma ac hasèi ací, de çò que'u tuegèi ;

Au parlar vesiat ma lenga èra virada ;

Tan mainatge coma es, vergonha n'avèi nada

De'u tuejar, ma foè, perqué d'eth ac volè ;

« Parla atau, m'avè dit, jo n'ac tròbi pas lèd. »            2-020

Mes calot m'entornar pr'amòr qu'èras soleta ;

T'èi portat quauque tròç de mistrac, de milheta.

Salin ! Quina joenessa a Durança èi jo vist !

« Vengueràs a Nerac sens àuger d'aute avís,

Ce m'a dit lo reiòt: entenas, on jo sii,            2-025

Entra. » Jo li digoi : « Reiòt, t'arremercii !

— Carboèr, me digot alavetz devant tots,

Demanda çò que vòs per Alons e per Gots !

Voudrés pas ua maison, un bèth tinèu, un maine ?

— Tè, ce li digoi jo, n'èi pas ren que me jaine :            2-030

Mès quand pòrti carbon a la vila, aus borgés,

Totjorn quauque emplegat, quate o cinc còps lo mes,

Me demanda los drets, que sabi jo ? l'entrada ;

A ! que soi avejat de pagar la passada !

Se pòdas me virar l'emplegat de l'entorn,            2-035

Mila doç ! quin plaser de li jogar lo torn !

D'entrar damb lo carbon sens enténer a la pòrta :

« Passa lo carboèr ! Combien de sacas pòrta ?

Carboèr, cau pagar ! » ... Lo Reiòt me digot :

«  Entreràs, Diu vivant ! Pagueràs pas du tot ! »            2-040

E lavetz l'Isabèu : « Mes portant un bèth maine,

Un tinèu atarnit, renda de capitaine,

Me sembla, vaudré mèi. — Mila doç, pas a jo !

Content es mèi que riche, e bens, fortuna, aunor

Son pas aqueth bonur d'entrar dens ua vila            2-045

Un carret de carbon sens pagar: mèi de mila

Èi pagat damb lo pair ; A ! se podè tornar

Coma seré content de poder se tornar

Cronta los emplegats ? Ne soi franquit adara ;

De passar sens pagar d'avança mon còr vara.            2-050

Vau preparar la carga e per Nerac partir ;

Aqueth jorn peu segur vau bien me divertir ! »

 

Coma en efèt angot a Nerac hèser viatge.

Hardit, escaluat quan entrèt au passatge,

S'espampèva renat, hascot petar lo foet,            2-055

Shiulèt ua fanfara, e's botèt lo berret

Sus l'aurelha, e tutèt dens un gran còrn de vaca

Per cridar lo carbon : n'auré balhat ua saca

Ende poder trobar dus o tres emplegats,

E joïr deu bonur de los véser mocats.            2-060

Se n'angot au castèth crumós coma ua agraula,

Damb lo foet a la man, la beaça a l'espaula,

Lo berret, la casaca, ampèlas suus esclòps.

Tustèt dus o tres còps a tot rómper : « Que vòtz ? »

Digot arreganhat sus l'ensolh de la pòrta             2-065

Lo portièr, bèth viton ; « I vatz pas de man mòrta

De tustar fòrt atau ! Quins patacs, Diu vivant !

– Quins patacs ! digot l'aute, e barres pas, pacant !

Se barras, lo qui vòu entrar cau ben que tuste !

Ès pagat per draubir ; draubís coma de juste !            2-070

Ganhas ton pan a l'ombra amèi n'ès pas content ?

Que s'èras carboèr, pensi, serés soent

Cochicós, biscaret coma un vielh pòcha-guena !

Mes per un tròç de pòrta on tiras nada pena,

Bien pagat, tant cridar ! N'ès pas lo rèi portant ? »           2-075

L'aute li responot : « Cuchiuc, parles pas tant

O vas anar dromir dens lo castèth a l'ombra. ››

L'espièva de tracha e d'ua mina sombra.

« Diga-me çò que vòs, o va te'n, lanusquet !

- Çò que vòli, digot, pas au mens tu, crostet             2-080

Vòli véser lo rèi : au solide d'avança

Te prometi, salin, que danceràs ua dança,

Se pòdi véser anèit nòste amic, lo reiòt !

- Lo rèi, ce digot l'aute, ès-tu verriau, piòt,

De parlar d'eth atau, de vóler sa preséncia ?            2-085

- Tot carboèr que soi e de prauba paréncia,

Digot lo lanusquet, vòli véser lo rèi.

E que non l'augi vist jamès m'entornerèi ! ››

E coma s'avancèt ende passar la pòrta

L'aute cridèt : « Secors ! A jo, gardas ! man fòrta ! ››            2-090

E damb la cròssa a tèrra en colèra tustèt ;

Gahèt deu carboèr l'esclòp que s'esclatèt :

« Que m'as copat l'esclòp, rabanhaire deu diable,

Ce cridèt ! n'ès donc pas que de domau capable ?

E me vaquí pè-nus ! Mes m'ac pagueràs tot ! ››            2-095

« Lo carboèr ! ›› cridèt un que lo conegot.

E lavetz expliquèt au portièr çò que n'èra.

L'aute s'amodiscot : « L'as bien pecada bèra,

Ce digot, carboèr ! serés espatarnat

Se n'èras conegut. D'avança es condamnat            2-100

Lo qui passa la pòrta e fòrça la consinha.

N'angues pas cronta jo te guardar nada grinha ;

Podèvi te tuar : En per, tot çò qu'auràs

D'estrenas au castèth damb jo partatgeràsa

E passeràs totjorn. - Qu'ac harèi, digot l'aute ;            2-105

E se n'ac hèsi pas vòi que lo còth me saute ! ››

Lo reiòt arribèt que devisèva enqüèr.

Enric s'esglasièt : « Qu'ès aquí, carboèr ?

Ès benlèu tòrt ? Dirén que chancres, que torteges ?

Coma n'as pas d'esclòps en 'queth pè que carreges ?            2-110

- Lo sordat, digot eth, quan èi volut entrar

La pòrta deu castèth me volèva barrar.

E m'a copat l'esclòp damb sa gusa de cròssa !

Ara soi vergonhós, patut coma ua ròssa

En tan bona maison de'm véser descauçat. ››2-115

Damb un tròç de solièrs estèt lèu acapsat.           

Lo carboèr surprés de tant de bèras causas

Espièva pertot, passèva bèras pausas ;

Badèva aquí comblat. Daunas e mossuròts

Tots arrisèvan d'eth, ren qu'a véser sos pòts            2-120

Blus coma un cuu de gai ; la pelha que portèva

De cotonada blua a sos dits destintèva.

Bluïva e negregèva. Angot se permenar.

 

Devarèt au jardin devant de s'entornar ;            2-125

Veigot ua gojatòta esberideta, bèra

Que sauclèva arrosèrs au mitan deu partèrra.

Angot de caps ad era : « Adiu mia ›› , digot.

L'auta lo saludèt : « Pr'ací vesi de tot,

Digot eth, au jardin tot pareish en fortuna ;

La misèra au castèth jamès vos importuna            2-130

Damb un mèste tan brave ! ›› E sus aqueth devís

La mainada suspira e, sens parlar, somcís.

En camisa au sorelh damb un chapèu de palha,

Pè-nusa coma hè praubeta que trabalha,

Podè pas arrestar las lèrmas sus son sen            2-135

Deglanentas ; atau goteja doçament

La rosada deu ser sus la margarideta,

O quan l'aire au matin acocola l'aubeta.

E son còr malausòt aviat a tapejar

Lo son sen esmavut hasèva buejar            2-140

Coma los auseròts au nis s'an paur o pena.

« Praubòta, digot eth, un gran chagrin t'apena !

Tan trenda, atau plorar ! T'èi fachada benlèu ?

- Enténer parlar d'eth a mon ama èra mèu,

Responot la mainada ; ara parlar deu mèste            2-145

Balha a mon còr dolent sens qu'arren n'ac arrèste

Un pos que'u hè sagnar. Lo prince va partir.

Se marida a París ; A ! voudrí bien mentir !

Mes tot me ditz aquí, bon coma es e tan brave,

Que serà malerós, traït, e qui pòt sàber ?            2-150

Alavetz que'u voudrí deu bonur vesiat,

Lo vesi dens la pena a París engranhat ! ››

E de tornar plorar s'esmotit la praubòta.

« Es la mia Floreta a pr'aquí que sanglòta,

Digot d'escopament lo rèi qu'apareishot,            2-155

Perqué ploras atau, mainada ? ›› ce digot.

Poscot pas parlar mèi tant lo còr li batèva ;

Èra a véser a sos uelhs coma la regretèva.

Floreta sens respóner estofèt un sanglòt ;

Eishuguèt sos uelhs blus de son redon braçòt            2-160

E damorèt aquí suu sauclet apujada

Coma sus ua tomba un malbre de mainada.

Ditz a tot s: « Es ací qu'èi perdut lo men pair ! ››

Deu prince sòr de lèit, l'aimèva coma un frair.

De son còr, de son nom èra coma ua flor, la prauba ;            2-165

Flor que vit pas mijorn ; passèt a punta d'auba.

Lo prince jamès nada austant qu'era n'aimèt.

Jamès nada, a son còr, tan doç a(u)loregèt.

Lo praube carboèr de Floreta avè pena.

Lo prince lo mièt de caps a la Garena :            2-170

« La prauba, ce digot, èi jo regret de 'quò !

- Tè, digot Capchicòt, me charpiva lo còr !

T'aima aquera ! coma serés urós damb era !

Te vas abarrejar damb quauqua gitadera

Per estar malerós, per te véser traït.            2-175

- Los qui disan : Urós coma un rèi, an mentit, ››

Li responot lo prince,e suu bòrd de Baïsa

Alavetz arribèn ; un aire doç de bisa

Armigalhèva l'aiga aisida a se i portar.

Suu petit gabarròt quan parlèn de montar            2-180

Per anar suu revèrs on èra la Garena,

Lo carboèr digot : « Me derén per estrena

Los maines de Nerac, la vila, lo castèth,

Jamès me porterí dens 'queth petit vaishèth !

Cau pas parlar de 'quò : Bon Diu ! se chavirèva !             2-185

Praube de jo ! tant d'aiga ! ›› E lo prince arrisèva

Mès non shisclèva plus ; avè lo còr dolent !

« Es tan bon de's banhar, ce digot, au corrent !

— Peus qui sàban nadar, ce li responot l'aute ;

N'i a pas ren de mès bon per que la tinta saute.            2-190

Mes aimi mèi estar carmalhós que negat ;

E l'aiga me hè paur mèma  dens un varat. »

Lavetz, virèn suu pont per passar la ribèra.

Mon Diu ! coma lavetz la Garena èra bèra !

Aiga briventa, fresca i guitzèva deu ròc,            2-195

Arrosèva l'alea e cada pè de flòc.

L'arròc hasè redòu tot mantolat de gèira,

La verdura pertot tapissèva la pèira.

Carpolins, aseraus, trémols, hreishos, oloms,

Talhadís, cassos blancs coma tonèths redons,            2-200

Coma non se'n vèi pas hasèn ua permenada

D'un bèth sorelh de mai aqueth jorn vesiada.

Los aubres ennartats, entreclavats capsús

Hasèn en s'embraçant ua vota per dessús.

Lo sorelh reservat entrèva de suspresa            2-205

Coma a la glèisa, e quan per un trauc avè presa,

Èra un ager de flama en 'queth petit plaçòt.

L'aiga hasè tanben deu rebat arrajòt.

L'auseròt devisaire, estujat dens las brancas

Apausèva son nis dens las ombras mès francas ;            2-210

Cantèvan aquí tots coma anjolets de Diu,

Musicaires valents deu Mèste dont tot viu.

Aprèps la permenada entau pont s'entornèvan ;

Lo prince s'arrestèt e tots dus se carèvan.

Espièn dens Baïsa e sus l'aiga veigón            2-215

Lo vaishèth que passèva en un endret pregond.

Se portèva sus eth la prauba mainadeta ;

L'aiga damb lo vaishèth èra au pos de Floreta

Semblada au tapís blu dont jòga lo drollet,

Au breçòt on la mair jumpla son anjolet.            2-220

En se cresent soleta anèva a la Garena

On èra sa chapèla amatigar sa pena :

« Prauba, doçamenòt digot lo carboèr,

Dens 'quera aiga, soleta, e's neguerà, ma foè ! ››

Lo rèi contunhèt : « Vau quitar la Gasconha.            2-225

A París, ce digot, n'aurèi jamès vergonha

De véser mos païs. Vengueràs, Capchicòt !

Lo viatge es benlèu long e penible un chicòt

Mes te repareràs aprèps ton arribada.

De jo, men, ta maison serà totjorn aimada ;            2-230

Vòi te hèser senhor quan vengues a París.

Non seràs pas baron, ni comte, ni marquís,

Mes seràs de noblessa e tanben tos mainatges.

A París de ton reng te balherèi los gatges,

Pro d'argent ende'u ténguer e per víver en grandor.            2-235

Ne parles pas enqüèr de paur que lo senhor

D'Alons, pihèc, gelós, non te cerque riòta ;

Vòi pas que l'Isabèu, tan brava, la praubòta,

Se bargue de trabalh, vive de privacions.

Guarderàs lo ton carbon sens èste estifanhós            2-240

Haràs enqüèr carbon sens tirar tròp de pena. ››

E li dèt pèças d'òr au mens ua centena.

Lo praube carboèr pareishot apenat

Tot en l'arremerciant ; lo rèi au devinat   

Volot tirar la causa e sàber çò que n'èra :            2-245

« Qu'as donc ? ce li digot ; la soma es pas pro bèra ?

Quaucomet te hè pena, o te fachi  benlèu ?

- Non, ce li responot, per 'quera lutz deu cèu.

Soi content ; mes en 'queth que m'a draubit la pòrta

Èi promés de portar l'estrena mendra o fòrta,            2-250

De li'n dar la mitat. - Alavetz, Diu vivant !

Ce cridèt lo reiòt tot en s'esglasiant,

Cau a l'arrebohin li balhar son estrena !

La soma a partatjar que te balhe pas pena !

Es tota ende vosauts ; mes ent' aqueths valents            2-255

Es pro damb un barròt de'us i copar los rens.

Serà la part de 'queth. ›› E lavetz sus l'esquia

Deu carboèr pausèt, mes per badineria

Un bon barròt de leuge. « Adara, ce digot,

Au portièr coperàs los rens damb 'queth atot !            2-260

Vaquí ta part, diràs, jo que guardi la mia.

De cinc o sheis patacs hèi-li trenir l'esquia ;

Tusta per tant que cride ; apren aus farsluquets

Que son pas degordits coma los lanusquets.

E'u manques pas ! ›› Hardit, Capchicòt damb sa cana            2-265

Sus aqueth mòt deu rèi, prengot la mina crana

E tustèt a la pòrta ende tornar partir.

Lo portièr pareishot per lo hèser sortir ;

E coma li parlèt de partatge d'estrena

L'aute li responot damb ua mièja-dotzena            2-270

De bons còps de baston. Esclanchat e susprés

Lo portièr per cridar n'atendot pas los tres ;

Mès lo prince arribèt : « Manant, qu'as ton estrena,

Digot arreganhat ; te caudré la dotzena ;

Tengas un bon acompte, e per l'auta mitat            2-275

Jo te la balherèi coma ac as meritat. ››

Partager cet article

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Literatura
commenter cet article

commentaires

joan peiroton 02/03/2011 08:57



Supèrbe! E son publicats, aqueths vèrs? Que voi díser : e'us podem trobar en libreria?


E ua auta question: la v intervocalica, quin e la prononciatz a Barbasta?


Mercés per hèr-nos conéisher las òbras deus nòstes poètas!



Presentacion

  • : Le blog de Andriu de Gavaudan
  • Le blog de Andriu de Gavaudan
  • : Actualitat en lenga occitana Lenga e cultura occitanas (occitan ancian e modèrne)
  • Contact

Recèrca