Overblog Suivre ce blog
Administration Créer mon blog
4 septembre 2008 4 04 /09 /septembre /2008 11:26
Aquí un conte de Leopold Dardy ; vasut lo 16 de noveme de 1826 a Agulhon (Òut e Garona), ordenat prèste lo 22 de deceme de 1849, qu'estó vicari a Nerac (Òut e Garona) dinc au 22 de deceme de 1858. Après un periòde cortet a Unet (Òut e Gaarona) , qu'estó nomenat curè de Durança (Òut e Garona) Que i demorè dinc a la soa retirada en 1901 e que moriscó lo 18 de deceme d'aquera annada.
Dardy (Jean-Guillaume-Leopold) que publiquè la soa Anthologie populaire de l'Albret (sud-ouest de l'Agenais ou Gascogne landaise) en occitan e en francés, Agen, J. Michel et Medan, 1891.
Ua edicion navèra qu'estó publicada en 1984 e 1985 : Antologia populara de Labrit / Anthologie populaire de l'Albret [ tòm 1 : reprovèrs e cançons ; tòm 2 : contes] (dab un dessenh de cubèrta de Pertuzé) per l'Institut d'estudis occitans d'Òut e Garona.
Los libes que's pòden crompar en çò de I.E.O.-I.D.E.C.O. a Pueglaurens.


[La transcripcion dens la grafia classica qu'es estada hèita naturaument sens tocar a las formas verbaus o au vocabulari de l'autor.]


LA CRIERETA DE LA HILHETA

I avè un còp un veuse que se recaptèt damb ua veusa. L’òmi avè ua bèra mainada plasenta e la qui cau ; la hemna tanben n’avè ua, roganta e gloriosa. La mairastra maumièva l’auta. Ende anar a la hont balhèva ua cruga a la soa, ua crièra a l'auta, e la corrocèva pr’amòr que portèva pas poça d'aiga. Un jorn que la mainada s’èra ajaçada cronta la hont, se deishèt suspréner la crièra a l'aiga briventa.
Ende non pas estar batuda, seguit l'arriu e trobèt aulhèrs damb ligòts d'aulhas :
« Aulhèrs, aulherons, ce’us i digot, n'avètz-vos pas vist lo men crieron ?
— Nani, hilheta, hilhon, n’am pas vist lo vòste crieron. »
En totjorn seguir l’arriu, trovèt lavairas :
« Lavairas, lavairetas, ce’us i digot, n'avètz-vos pas vist passar ma criereta ?
— Non, hilheta, hilhon, ce li digón eras amistosas, n'am pas vist passar nat crieron. »
La hint lavar damb eras en tot aténder la criereta. La mainada valenta se prengot pas ende lavar que pitralhs e guèlhas, jamès linge fin, per tant que li digossen de deishar çò de praube.
Lo ser, la mièn dens ua crampa bien atarnida de linge, de raubas ; la hint cambiar de pelha ; se prenguèva çò de mès praube. Ende sopar a la cosina, se causiva los tròç, alavetz que totas li hasèn passar los mès bons bocins.
A la fin, li digón un jorn las hadetas lavairetas :
« Anuèit, dens la crampa, quan enteneràs l'aso rainar, baisheràs lo cap ; mès quan sonerà la campana, lèva-lo. »
L'aso rainèt, la mainada baishèt la tèsta ; la campana sonèt, suu còp levèt lo cap e austanlèu ua gota d'òr li guitzèt suu front e la hit relusir coma ua esteleta deu Bon Diu. Urosa, remercièt las hadetas lavairetas e s'entornèt entà sas gents.
A ! praubes ! quan la mairastra la vit arribar tan relusenta se hit contar tot, e envièt la soa a la hont damb ua crièra, en li recomandant de se la deishar prénguer au briu de l’aiga. Atau hascot ende arribar a las lavairas, e quan las trobèt :
« Lavairas, lavairassas, ce’us i digot alecada, n'avetz vos pas vist ma crierassa ?
— Non, hilha, hilhassa, digón las autas, n’avèm pas vist ta crierassa. »
Volot pas lavar que çò de mès fin. Ende se cambiar, lo ser, nada pelha li agradèva. A la cosina arren n’estèt a son gost.
Las hadetas se pensèn de li trobar la copa. La hascón entrar dens la crampa charmada en tot li díser :
« Quan enteneràs rainar l'aso, lèva lo cap ; e’u baisheràs quan enteneràs la campana. »
’Fèctivament, quan l'aso rainèt nosta hardida levèt la tèsta ; l’aso austanlèu levèt la coeta ende hemsar e li hascot tombar las petras mòdas suu cap ; la drollessa roganta estèt un aso tot natre e bosat ; volot cridar, rainèt coma l'aso.
Atau s’entornèt confusa.
A ! quan la mair se la vit saumeta, quinas malediccions, praube Bon Diu ! Lavetz l’auta prauba, ende n'estar pas esbrigalhada, s'entornèt a las hadetas que la guardèn coma s’èra estada la soa.

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Literatura
commenter cet article
2 septembre 2008 2 02 /09 /septembre /2008 13:25
Que vs'èi dejà presentat uas fablas o contes de A. Tozy (1852-1911).

• A. Tozy, Dens las sègos, contes gscons pour les grands enfants, préface de Marcel Durey, imprimerie Marcel Durey, Nérac, 1900.
• A. Tozy (1852-1911), Fablos putsados a la houn, imprimerie G. Couderc, Nérac, 1934.

Aquí Lo gat e los peishs tirat de Fablas putzadas a la hont (1977) – Fablos putsados a la houn (1934) ; publicat per los sons amics que recampèn los sons tèxtes (pas tots! –. Naturaument, que l'èi  hicat en grafia classica… aquestes tèxtes q'estón escriuts a l'entorn de las annadas 1900…
Qu'ac tòrni díser ; d'aubuns que diràn que tot aquò ne vau pas tripeta mès personaument ne soi pas d'acòrd e que tròbi que a sabut pintrar la societat deu parçan e las mòrs tanben en tot demorar leugèr e plen d'umor.
La nòsta societa qu'es vasuda « politically correct » e qu'es de dòu  har !


Ives Chaland
(1957-1990)




LO GAT E LOS PEISHS


Dens un casau anglés, suu bòrd d’un gran bacin,
Un vielh gat, pescaire malin,
Se’n venguèva, cada matin,
Dejunar de menut fretin.                           
A fòrça de’n tirar... lo regiment aigós,
N’ac trobèt pas mei de son gost.
Tanben, ende’s venjar, tot lo peish assemblat
Que jurèt la pèrta deu gat.                                       8
Juste aqueth jorn, au moment deu conselh,
Pendent que nòste gat, acropit au sorelh,
Saunejava pas d’un uelh,
Lo peish que prengot lo partit                                12
De’u har negar tot endromit.
Lo plan estot viste causit
S’agiva simplament d’anar doçamenòt
Li passar ua liga au còth ;                                       16
E aprèps aquò, en tirar sus la liga,
Lo peish que poiré sens fatiga
Avant qu’estosse revelhat
Har béver un còp a nòste gat.                                   20
.................................................................
Aquí-los au trabalh. Un cordèth de linhada,
Au cuu deu bacin oblidada,
E’us divè servir de palanc.
« Jo, ça ditz un barbèu, que vòi tirar devant.            24
— Jo tanben. — Jo aprèps. » Enfin tota la mòla
E’s volè passar la bricòla
Ende estirar lo long deu cordilhon.
« Tot va bien dinca ’cí, ça ditz un barbilhon,            28
Mes que’m sembla, se soi pas un pèc,
Que caudré que quauqu’un qu’estaque lo cordèth.
Ende aquò har, un de nosauts qu’es pro.
Aprèps ende estirar seram totjorn prampó.                32
Jo, harí bien l’afar, mès que m’excuseratz,
Pòdi pas tròp nadar, ... qu’èi los pès niquelats.
— Jo pòdi pas tanpauc, ça digot un cabòs,
Dempús que soi rabat qu’èi lo vente tròp gròs.           36
— Jo que soi tròp menut, digot un rebesan,
E poirí pas jamès carrejar lo palanc. »
La brinha s’avancèt ; digot : « Que soi tròp plata
E que sofrissi de la rata. »                                        40
La ceja s’excusèt. « Jo, ça ditz un carpat,
I anguerí bien se m’èri pas purgat. »
La pèrcha badèt pas ; l’anguila, dens son trauc,
Que sofriva tròp d’un caishau.                                   44
La tenca qu’èra en dòl. Bref, trobèn pas digun
Ende se sacrifiar a l’interès comun.
.......................................................................
Juste en aqueth moment lo gat, miei endromit,
Que lequèt un tròguen hardit.                                    48
E la mòla lavetz, suus conselhs d’un gardon,
Se n’angot devisar au pregon.

Moralitat

Tirar plans n’es pas dificile.
Au moment de la discussion,                                    52
I a gents qu’auràn totjorn lo devisar facile ;
Mès quan ven l’òra de l’accion,
Coma e ns’a dit Jan de la Hont :
« Lo mei coratjós que’s revira ».                                56
Quan s’agís d’estacar l’esquira,
Cadun que’s bota a la reson.



(caco)grafia de l'autor

LOU GAT E LOUS PECHS

Dens un casaou anglés sou bord d’un gran bassin
Un bieil gat pescaïré malin
S’embenguèouo, cado matin,
Dejuna de menut fretin.                                            4
A forço d’en tira… lou regimen aïgous,
Nat troubet pas meï de soun gous.
Taben en dès bentya, tout lou pech assemblat
Que juret la perto dou gat.                                        8
Juste aquet jour aou moumen dou conseil,
Penden que noste gat accroupit aou soureil
Saounejaouo pa que d’un oueil,
Lou pech que prengout lou partit                                12
Dou ha nega tout endroumit.
Lou plan estout bisté caousit
S’ajiouo simplomen d’ana douçomenot
Li passa uo ligo aou cot                                                16
E aprèts aco, en tira la ligo,
Lou pech que pouyré san fatiguo
Aouan qu’estoussé rebeillat
Ha beoué un cot a noste gat.                                        20
…........................................................
Aquilous aou trabail. Un courdet de lignado
Aou cu dou bassin oublidado
Ous i diouè serbi de palan.
— Jo, sadits un barbèou, que boï tira deouan.                 24
— Jou taben. — Jou aprets. enfin touto la molo
Es boulè passa la bricolo
En d’estira lou loun dou courdilloun,
—Tout babien dinco ci, sadits un barbilloun,                   28
Mè qu’en semblo, sé souï pa un pec,
Que cadré que caoucun qu’estaque lou courdet.
En daco ha, un de nous aous que prou,
Aprets en destira seran toutjour pranpou.                    32
Jou, ari bien l’affa, mais que m’escuserats,
Podi pa trop nada… queï lous pès nikelats.
— Jou podi pa tapaou, sa digout un cabos,
Dempus que souï rabat queï lou bente trop gros.            36
— Jou que souï trop menut, digout un rebezan,
E pouyri pas jamè careja lou palan.
La brigno s’aouançait — digout : Que souï trot plato
E que soufrici de la rato.                                            40
La sejo s’escusèt. — Jou, sadits un carpat,
Y angueri bien se m’èri pas purgat.
La percho badait pa — l’anguillo dens soun traou
Que soufriouo trot d’un cachaou                                44
La tenco qu’èro en dol — Bref trouben pas digun
En de se sacrifia a l’interet coumun
...................................................................
Juste en aquet moumen lou gat, miey endroumit,
Que lécait un troguen hardit.                                       48
E la molo labets, sous counseil d’un gardoun,
S’en angout debisa aou pregoun.

Moralitat

Tira plans ne pa defecile,
Aou moument de la discussioun                                    52
Ya gens caouran toutyour lou debisa facile ;
Mais quan ben l’horo de l’actioun,
Coumo en z’a dit Jean de la Houn :
Lou meï couratyous ques rebiro.                                   56
Quan sagis d’estaca l’esquiro,
Cadun ques bouto à la raison.

Vos qu'ètz aluserpits que troberatz aisidament la fabla del Jean de La Fontaine, de segur !
Que's pòt aplicar a la politica de l'ora d'ara… N'avètz pas l'impression, lo sentiment,… que Nicolas Ièr es dens la posicion deu gat mentre que los líders – elefantas e elefants – contunhan de voler marcar lo lor territòri.
Ne vesen pas los piòts que lo « crimi » ne profita pas sonque  a un sol…

Se ditz generalament que França a la dreta mei pèga deu monde; Qu'ac vòli plan créder ! Mès que cau reconéisher que l'Esquèrra, desempuish quauques annadas, e hè tot tà har melhor…


Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Literatura
commenter cet article
1 septembre 2008 1 01 /09 /septembre /2008 15:34
Pèrder la soa vita…

Los monuments deus mòrts que m’estonavan totjorn quan èri joenòt. De segur, estossi estat interessat o me l’avossen dit, que i aurí trobat matèria a reflexion sus la nòsta lenga d’òc mès tanben sus la nòsta societat… Que nse disèvan que França èra estada assalida e qu’èran estats hicats tà muishar lo sacrifici deus sons « enfants » partits, flor au fusilh e cançons suus pòts, deféner la patria. En vàder mei gran, ne soi pas mei estat atirat per aqueths monuments, levat lo respècte devut aus òmes – joens hèra sovent – mòrts en conflictes qui los despassavan. Un pauc mai de dètz ans a, Jacques Chirac, en suprimir lo servici militar, que voló ua armada de professionaus. Engatjats dens operacions en dehòra de l’exagòne, los soldats e las soldatas que son expausats à estar tuats o nafrats mès tots qu’an causit aqueste mestièr de las armas. Que lo cap de l’Estat volha, en se desplaçar en Afganistan, rénder aumatge aus dètz soldats tuats en operacion ne m’escandaliza pas se aquò pòt confortar lo còrs « expedicionari » e amaisar lo dòu de las familhas concernidas. Mès eth que vòu estar au horn e au molin, que l’i va caler amuishar la medisha compassion tà tots los autes qui pèrden la lor vita en tot har lo lor mestièr. Levat quauques excepcions, qui a dejà vist un prefècte o un ministre se desplaçar quan un hustèr tomba d’ua teulada o un maçon d’un enart ? Las sinecuras d’un còp èra ne’n son pas mei tanpauc ; demandatz aus ensenhaires ! Comparason n’es pas rason, qu’ac sabi mès ne i pas nat mestièr mei nòble qu’un aute deu men punt de vista. Quaus son las motivacions pregonas d’aqueths joens ? Servir lo país, aver un trabalh, gost tà l’aventura… De responsa, n’èi pas nada mès que sabi que ne son pas los sols a morir tau lor país !

Editoriau de La Setmana, n°678
Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Anar del mond
commenter cet article
1 septembre 2008 1 01 /09 /septembre /2008 14:57
Fau seguir, ieu tanben, çò que venon de me mandar, paregut dins La république des Lettres.

Qui est Max Rouquette ?

Né le 8 décembre 1908 à Argelliers (Hérault) dans une famille de vignerons, Max Rouquette s
est affirmé comme l'un des plus grands auteurs des lettres occitanes et a tenu un rôle majeur tout au long de sa vie dans la défense de la littérature et de la culture doc.
Max Rouquette découvre Dante, Frédéric Mistral et la poésie des Troubadours pendant son enfance. Dès 1928, tout en suivant des études de médecine à la Faculté de Montpellier, il fonde un cercle d'étudiants à vocation régionaliste baptisé Le Nouveau Languedoc, et ne cesse dès lors de poursuivre une intense activité de militant occitaniste : rédacteur en chef avec Charles Camproux et Marcel Carrières de la revue Occitania (1936), fondateur avec Ismaël Girard, Camille Soula et Jean Cassou de la Societat d
’Estudis Occitans (Institut dEtudes Occitanes, 1945), directeur de la nouvelle revue trimestrielle occitane et catalane Vida Nova (1954-1978), membre fondateur puis président du Pen-Club de langue doc avec Jean Camp et Jorgi Reboul (1962) et enfin directeur de Oc (1978-1983), célèbre revue littéraire quil co-anime depuis les années 40 avec plusieurs autres grands écrivains de langue doc comme Bernard Manciet et René Nelli.
Parallèlement à son activité littéraire, Max Rouquette exerce la métier de médecin, d
abord comme médecin militaire à Brest pendant son service militaire en 1935, puis comme médecin de campagne pendant une dizaine d'année à Aniane (Hérault) – il y épouse aussi en 1936 une jeune femme corse, Léone Gistucci, qui lui donnera deux enfants – et enfin comme médecin-conseil de la Sécurité Sociale à Montpellier, où il résidera de 1946 jusqu'à sa mort en 2005.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, après avoir été mobilisé en Tunisie de mai 1939 à mai 1940, Max Rouqette anime le Comité de soutien aux intellectuels et militants catalans réfugiés dans le Sud de la France.
Max Rouquete est l
auteur de nombreux romans, nouvelles, poèmes et pièces de théâtre. Toute son œuvre -- écrite en occitan et traduite ensuite en grande partie par lui-même en français -- évoque la grandeur et la simplicité naturelles de son pays et des hommes qui lhabitent. Ses premiers textes (Paraulas per l'erba, Secret de l'erba,...) sont publiés au début des années 30 dans la revue Oc. Ses principaux livres seront eux publiés à partir des années 40. Parmi eux, citons notamment Somis de la nuoch (Les Psaumes de la nuit, 1942), Lo Metge de Cucunhan (Le Médecin de Cucugnan, 1955), Lo Miralhet (La Comédie du miroir, 1957), Lo Maucor de lunicorn (Le Tourment de la licorne, 1988), D'aici mila ans de lutz (À mille années-lumière, 1995), Lo Glossari (Le Glossaire ou létrange Univers du savant Môssieur Pluche, 1995)... Le chef-dœuvre de Max Rouquette est sans conteste Vert Paradis, quatre volumes de contes et nouvelles « panthéistes » publiés entre 1961 et 1997 que lon peut inscrire dans la lignée du Félibrige et de lœuvre de Jean Giono : Paradis I, Paradis II, III (Le Grand Théâtre de Dieu) et IV (Le Corbeau Rouge). Vert Paradis, Le Glossaire, ou l'Etrange Univers du savant Môssieur Pluche et Médée ont été adaptés avec succès au théâtre. Son dernier livre publié, écrit directement en français, est un livre de souvenirs et de réflexions intitulé Ils sont les bergers des étoiles (2001). Max Rouquette a également traduit tout au long de sa vie de nombreux auteurs tels entre autres Dante et John Millington Synge.
Max Rouquette décède à Montpellier le 24 juin 2005, à l'âge de 96 ans. L'enracinement de son œuvre dans une culture régionale n
en réduit aucunement la portée universelle et il a été cité à plusieurs reprises comme possible lauréat du Prix Nobel de Littérature. Une place de Montpellier, haut-lieu du jeu de balle au tambourin, sport typique de sa région natale dont il était fervent joueur, porte depuis 2006 le nom de Max Rouquette.

Copyright © N. B. / La République des Lettres, lundi 01 septembre 2008
Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Literatura
commenter cet article
29 août 2008 5 29 /08 /août /2008 23:32
Fau pas que far seguir una reponsa governamentala enviada pel MIchèu Prat [micheu.prat@orange.fr] ; o legiguèri pendent l'Escòla occitana d'estiu mas vertat es que o cal far saber urbi et orbi…
Per un còp que la ministressa, Na Christine Albanel, a trobat un conselhièr capable de l'entre-senhar dins aquel domeni


   Suite à une question de Michel Vauzelle, président de la Région Provence, demandant que le Provençal soit reconnu « à part entière parmi les langues régionales » (question publiée au Journal officiel du 13/5/08 page 3919) , voici la réponse de Mme la Ministre de la Culture  et de la communication (Journal Officiel du 5/08/2008. Page 6760)
 
« .... La reconnaissance des langues régionales prendra forme d'une loi qui concernera l'enseignement, les medias, la culture et les services publics . Un projet de texte sera présenté aux assemblées en 2009.  
    Pour ce qui concerne  le domaine linguistique gallo-roman, les services de l'Etat n'entendent pas remettre en cause la nomenclature traditionnelle, en usage dans l'administration depuis la loi Deixonne  de 1951 : l'occitan est une langue avec différentes variétés dialectales, dont le provençal. Chaque variété est l'expression pleine et entière de la langue qui n'existe qu'à travers ses composantes. Sous appellation englobante de provençal, c'est cette vision unitaire de la langue, "des Alpes aux Pyrénées" que Mistral exprimait dans son "dictionnaire provençal-français embrassant tous les dialectes de la langue d'oc moderne ". Naturellement, la liberté d'expression s'applique ici comme ailleurs, et les locuteurs peuvent librement nommer leur langue comme ils le souhaitent. »

Solide que qualques Provençals seràn pas contents ! E qualques Gascons tanpòc !
Desempuish quauque temps, un movement que's dessenha – sus la tela – tà voler ua Gasconha grana (!) e escríver que lo gascon es ua lenga (parièra com lo provençau de segur) ; aqueth monde que vòlen ua gramatica e un diccionari normatiu gascons… basat sus l'aranés puish que es lo sol parlar a estar oficau ! Que cadré prumèr que segueishen las recomendacions de la Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu (2005) de Romieu e Bianchi a las Presses universitaires de Bordeaux qui assaja, en tot prénguer totas les precaucions d'usatge, de balha TOTAS las claus tà un gascon de socializacion larga…
Tà har bona mesura totun, que n'i a que son tau biarnés – per dret de cap d'òbra, ce'm pensi ! – los autes parlars n'estant pas sonque deformacions d'aquesta « lenga » natre e blosa.
Los lingüistas deu cafè deu comèrci que son a l'òbra e que deven aver hèra de temps tà escríver e escríver tà ua gasconitat pura e dura au nom de la particularitat deu gascon desempuish las soas originas. Uns Provençaus que disen tot parièr au nom deu dret de cap d'òbra [F. Misstrau].

Com ditz la cançon : « Tant que farem atal, macarel, comprarem pas de bòrda… »
Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
29 août 2008 5 29 /08 /août /2008 18:35
Ua dauma istoriana, Na Céline Piot, que s'es interessada a un felibre deu Neraqués e qu'a publicat un libe : Jules Molère, un félibre en Albret (2004) a las edicions d'Albret. Trabalh inegau de segur mès hèra interessant ! Que m'avèva demandat de tornar legir uns poèmas e de grafiar los poèmas "patuès" en bona grafia, çò que hasoi. Malurosament, n'a pas volut, au pè deu mur, balhar a la nòsta lenga lo son vestit (vestit ara admés de pertot en país d'òc) e qu'a melhor aimat deishar la grafia francesa de l'epòca. Qu'es lo son dret e mai jo ac regrèti !
Ne soi pas istorian mès totun que sabi que, après la des·hèita de 1870, los Francés que son estats preparats a ua revenja… que vengó dab lo chaple de 1914-1918 e coma los nòstes politicians e son totjorn prèstes a's devoar tau país, los Francés que s'i tornèn har en 1939-1945.
Lo patriotisme… e'vse cau tornar legir la definicion e… i soscar e i soscar enqüèra !

Que son sovent vèrs de mirliton e los francismes ne mancan pas ; qu'es totun un testimòni de l'ambient de l'epòca.

LO DESERTUR
                                                                            au poèta Achilla Bòrdas

Es lo ser. Dens un vielh ostau, luenh de la vila,
Tant que, ras deu cornèr, sa hemna, trista, hila,
Un òme, l’uelh pensiu, sopa d’un pauc de pan.
Aqueth òme levat, diu se muishar pro gran
E sons punhets, miei nus, qu’un trabalh seguit còrsa,
Provan que s’a perdut quauque pauc de sa fòrça
(Mei de cinquanta ivèrns an pesat sus son front).
Las armas que pendot eth mèma au cabiron,
En vénguer de pagar dens la cavaleria,
Sans se plànher jamei, son deute a la patria :
Un pistolet d’arçon, un sabre enqüèr' lusent,
Se’s fachèva a son braç pro leugèras serén.
Mès deu moment qu’anuèit, dens la cosina blanca,
Arren de çò que cau dens la vita non manca,
Que l’establa, montada au costat de l’ostau,
A son parelh de buèus, un solide chivau,
Aqueras gents perque son aquí l’ama en pena ?
Qu’es aquò ? Dens la nuèit doça, calma, serena,
Sans estar comandat per digun, lo vielh can,
Qu’a deishat tot d’un còp son bocinòt de pan
A pena entamiat, braula mès sans colèra…
Austanlèu suserent, caperat de possièra,
Un bèth dròlle, un soldat, sans nada arma qu’es vrai,
Se muisha : « Tu, mon hilh, ditz la hemna, sa mair,
En gitar son gran cuelh e son breset per tèrra…
Anfin, es acabada aquera longa guèrra
Que m’a hèit tan sofrir, que m’a tan hèit plorar !
A ! sabi çò que hè, jo, mair, de’s figurar
Que l’ètra qu’am portat dens son sen, qu’am, damb gloèra,
Suenhat pendent vint ans, benlèu dens la possièra
Banhada de son sang es estenut l’uelh mòrt… »
E suu front deu soldat sons pòts s’apuan fòrt.
« Mès, ditz lo pair, susprés, coma se hè qu’a l’òra
On tròban es segur, de tots costats, dehòra,
Gents que van au secors deu malurós drapèu,
Tu, mon hilh, ès ací ? Quauqua plaga, benlèu,
Recebuda au bèth miei d’ua ruda batalha,
A hèit díser a tons chefs : “N’es pas suu leit de palha
Qu’aqueth òme podrà dens pauc de temps guarir.
remviam-lo ches eth. » S’es aquò, mon cherí
Ven ací, ras de jo… D’estar sol a la taula,
N’avèi presque perdut lo ríser e la paraula ! »
Lo soldat respon pas mès sombre ven son front ;
Un brut de pas de gents que marchan suu gason
S’apròcha e, tot d’un còp, tots munits de lurs armas,
Suu solhar de l’ostau pareishen cinc gendarmas.
E l’un d’eths, lo mei vielh, l’aire solide enqüèr’,
En tocar lo soldat ditz : « Au nom de la Loè
Que vòu pas qu’un Francés abandone l’armada
Surtot quan la patria es peu sòrt acablada,
Jo t’arrèsti ! » — « Non ! non ! » prega la prauba mair ;
« Atendetz un moment, crida, pala, lo pair,
Deishatz-me l’embraçar… » Lo brigadièr s’escarta.
Austanlèu contra au mur, pròpe coma ua carta,
La cervèla deu hilh d’aqueth ancien dragon
Que sarra dens sons dits lo pistolet d’arçon
Que huma (Atau humèva aus grans jorns de victoèra !)
Giscla en pastís sangnós… Ò malur, ò misèra,
La mòrt es dens l’ostau ! Mès fièr, lo front levat :
« Gendarmas, ditz lo pair, mon aunor l’èi sauvat ! »

Escriut peus Jeux floraux de Gascogne de 1905
Publicat dens L'Écho du Lot-et-Garonne deu 24 de de ceme de 1905



Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Literatura
commenter cet article
26 août 2008 2 26 /08 /août /2008 10:49

Aquí un conte de Leopold Dardy ; vasut lo 16 de noveme de 1826 a Agulhon (Òut e Garona), ordenat prèste lo 22 de deceme de 1849, qu'estó vicari a Nerac (Òut e Garona) dinc au 22 de deceme de 1858. Après un periòde cortet a Unet (Òut e Gaarona) , qu'estó nomenat curè de Durança (Òut e Garona) Que i demorè dinc a la soa retirada en 1901 e que moriscó lo 18 de deceme d'aquera annada.
Dardy (Jean-Guillaume-Leopold) que publiquè la soa Anthologie populaire de l'Albret (sud-ouest de l'Agenais ou Gascogne landaise) en occitan e en francés, Agen, J. Michel et Medan, 1891.
Ua edicion navèra qu'estó publicada en 1984 e 1985 : Antologia populara de Labrit / Anthologie populaire de l'Albret (dab un dessenh de cubèrta de Pertuzé) per l'Institut d'estudis occitans d'Òut e Garona. Los libes que's pòden crompar en çò de I.E.O.-I.D.E.C.O. a Pueglaurens.


LO POLH E LA POLHA


I avè un còp un polh e ua polha, maridats. Lo polh anèva a las pervisions : la polha hasèva las sopas. Un jorn, la polha digot au polh :
« Haràs la sopa, jo me’n vau a la messa. »
Lo polh se bota a sa cosina ; mès quan volot botar lo grèish, clanponchèt dins lo topin, se neguèt. Quan la polha tornèt de la messa e que trobèt pas lo son polh èra desolada ; espièt au metau ; aquí que’u trobèt borit. Lavetz, prauba veusa, setiada au cornèr plorèva :
« Qu’es çò qu'as, polha ? li digot la cadièra.
— Vòs pas que plori ? li digot la polha. Lo polh s’es negat !
— O, lavetz, li responot la cadièra, jo vau cadierejar ! »
E la vaquí a cadierejar capvath la crampa.
«Qu’es çò qu'as a cadierejar, cadièra ? digot lo lèit.
— Vòs pas que cadieregi ? digot era. Lo polh s’es negat, la polha plora e jo cadieregi.
— Lavetz, jo vau leitejar. »
E lo lèit leitegèt.
« Lèit, digot la taula, qu’es çò qu'as a leitejar ?
— Vòs pas que leitegi ? li digot. Lo polh es negat, la polha que plora, la cadièra...
— Lavetz, jo tanben vau taulejar.”
E la taula taulegèt.
« Taula, ce digot la pòrta, qu’es çò qu'as a taulejar ?
— Vòs pas que taulegi ? Lo polh es negat...
— Ò ! lavetz, jo que vau portejar. »
E la pòrta se botèt a portejar. Lo hemèr deu sostrèr vit la pòrta a portejar :
« Pòrta, qu’es çò qu'as a portejar ?
— Vòs pas que portegi ? Lo polh es negat,...
— Ò ! lavetz, jo que vau hemerejar. »
E lo hemèr se botèt a hemerejar. Ua ’gaça qu'èra pr’aquí a cercar vivets va véser lo hemèr hemerejar.
« Hemèr, li digot espaurida, qu’es çò qu'as a hemerejar ?
— Vòs pas que hemeregi ? Lo polh es negat...
Lavetz, digot l’agaça, me copi lo cap. »
Se n'angot sus un casso ; se copa lo cap.
« ’Gaça, li digot lo casso, e perqué te copas lo cap ?
— Vòs pas que’m copi lo cap ?, li digot era. Lo polh s'es negat...
— Lavetz, digot lo casso, jo vau crebar. »
E lo casso se botèt a crebar. Au pè deu casso i avè ua hont :
« Casso, digot la hont, ende que crèbas?
— Vòs pas que crèbi, digot eth, lo polh es negat...
— Ò ! lavetz, digot la hont, jo vau tarir. »
E la hont se botèt a tarir. Ua goja vengot damb sa cruga cercar aiga a la hont ; la tròba tarida. « Hont, li digot la goja, ende qué as tarit ?
— Vòs pas que tarissi, li digot era. Lo polh s'es negat…
— Ò ! lavetz, digot la goja, me copi la cruga!”
E la goja se copèt la cruga. Se'n torna a soa entà la mastressa qu'empastèva :
« Goja, balha-me donc aiga.
— Èi copat la cruga !
— E perqué donc as copat la cruga ?
— Vòtz pas qu'augi copat la cruga ? Lo polh s'es negat…
— Ò ! lavetz, giti la pasta per devath la mèit ! »
E la mastressa gitèt la pasta per devath la mèit.
Lo païsan arriba e va véser la pasta per devath la mèit :
« Dauna, ce digot, ende qué la pasta per devath la mèit?
— Vòs pas que giti la pasta per devath la mèit ? digot era. Lo polh es negat, la polha plora, la cadièra cadiereja, lo lèit leiteja, la taula tauleja, la pòrta porteja, lo hemèr hemereja, l’agaça s'a copat lo cap, lo casso es crebat, la hont qu'a tarit, la goja a copat la cruga e jo qu’èi gitat la pasta per devath la mèit !
— Lavetz, digot lo païsan, jo que’m vau plantar lo guison dens lo marcuu ! »
Atau hit, lo conte fenit.

(Que n'i aurà autes… benlèu !)

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Literatura
commenter cet article
26 août 2008 2 26 /08 /août /2008 10:32
Medalhas…

Beijing 2008, Londres 2012… Mission complida per China qu’a obtengut lo nombre de medalhas mai grand e mostrat al mond entièr son saber-far dins gaireben totes los domenis, esportiu, arquitectural e… politic ! En Rogge, president del C.I.O., qu’es estat dins aquel afar un aligat segur, s’amerita d’èsser recompensat per aver refusat, fòrt e mòrt, d’abarrejar espòrt e politica ! Aquelas doas setmanas son estadas un periòde « excepcional » e l’ideal olimpic es estat la bíblia novèla per illustrar lo « Patz sus tèrra als òmes de bona volontat ». Coma o faguèron en son temps los Estats Units e l’Union Sovietica, China va poder far l’elògi d’un sistèma politic que permet d’avançadas evidentas al nivèl societal sens sacrificar al desvolopament de la democracia per totes (sic). En cò nòstre, après qualques malentenduts – sus Tibet per exemple – deguts, de segur, al malanar d’unes « enemics del dedins », los mèdias an rendut compte de la comunion vertadièra entre los esportius blau-blan-roge e lo pòble francés ; sèm estats pregats de vibrar – plorar o nos regaudir – als resultats de nòtres representants. Son estats tot parièr a l’auçada de las esperanças – Roselyne e Bernard dixerunt ! – quitament se i aguèt qualques decepcions.
Jòcs a Beijing, « guèrra » en Georgia e doas medalhas : la del simplitge e de la bestiesa a Saakachvili e la del cinisme a Pótin… E Tibet ? Se ne parlèt la setmana passada quand lo Dalai-lama rescontrèt l’apòstol de la « bravitude » (sic) mas quand aguèt tanben lo privilègi de recebre Rama Yade e subretot Carlita que son òme, òme de consensus, s’èra plegat al diktat de l’ambaissador de l’Empèri del Mitan. Lo bon French doctor gausèt dire que « [seriá] totjorn lo planvengut en França ». S’amerita una medalha !

Editorial de La Setmana, n°677
Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Anar del mond
commenter cet article
22 août 2008 5 22 /08 /août /2008 23:54
Tbilissi es pas Dantzig !

I a pas besonh d’èsser politològ per saber que Pútin, ancian president de Russia e ara primièr ministre – mas qu’es lo patron vertadièr del país –, a pas jamai acceptat (se pòt comprendre !) la disparicion del comunisme (encara que…) mas subretot de l’Union sovietica. Ai encara plan present a l’esperit la conferéncia premsa ont disiá que perseguiriá los « terroristas chechèns dins los cagadors per los tuar » se o caliá. E a tengut sa paraula !
Lo problèma chechèn n’es pas resòlgut per autant mas, fins ara, a pogut comptat sus la complicitat objectiva de las nacions democraticas qu’an pas fach res, o gaireben res, per far rampèu a Russia sus sa politica criminala. En çò nòstre, lo president Chirac parlava de son « amic Pútin ». Nicolas Ièr, quand èra candidata a la presidéncia, èra un dels rars a dire que, un còp elegit, França seriá pas mai l’amiga crentosa dels poderoses mas l’amiga exigenta dels Dreches de l’Òme ont que siague !
N’avèm vista la seguida ; lo petit Nicolas, que voliá venir califa, fasiá dejà sas rodomontadas !
Vertat es que – e li cal rendre aquela justícia – se boleguèt lèu fach tanlèu que la crisi – « guèrra » es mai adequat – en mandant Kouchner e en anant el tanben a Mòsco veire Pútin en sa qualitat de president francés en carga pendent sièis meses de l’Union europèa. De segur, lo Rus a agut paur ! a signat e… a daissat sos soldats contunhar sos bombardaments e l’invasion del territòri georgian.
Las democracias occidentalas son pas prèstas e tornar « morir per Dantzig » ! Sens parlar de guèrra, Dieu nos ne presèrve ! son quitament pas prèstas a far las ussas. La sola, fins ara, a aver mostrat qualque determinacion es la cancelièra Merkel d’Alemanha. Bush s’es contentat de banalitats e Brown de Londres es esta mai que mai silenciós… sens parlar de Berlusconi d’Itàlia qu’a dejà prevengut que caliá pas far de pena a son amic Pútin !
Euròpa es dependenta del gas e de l’òli de Russia e Pútin o sap que degun levarà lo det per defendre Georgia. Lo president Saakachvili es una victima de las paraulas lenificantas dels caps d’Estat occidentals que, tròp sovent, son coma los galants que sabon pas que dire : « M’amor, m’amiga » mas que fugisson tanlèu qu’entenon los cans !
En mai d’aquò, auriá degut saber qu’es una manca de saber-viure de voler gastar l’ideal olimpic e la frairetat entre los pòbles…

Cronica occitana
Le Petit Bleu de Lot-et-Garonne
dimenge 17 d'agost de 2008
Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Anar del mond
commenter cet article
16 août 2008 6 16 /08 /août /2008 16:17
Jamai dos sens tres… e se i vau d’aquel pas i tornarai un còp de mai, de segur ! Índia es un país pro grand per aver pas cap de dificultat per descobrir causas novèlas. Aviam donc decidit, ieu e los amics, que tornariam veire d’endreches dejà coneguts en anant praquò dins d’autres que coneissiam pas.

taxis dabans
Howrah Station


Aquel país, grand coma sièis còps França, es poblat per un miliard dos cents milions de ciutadans e i a mai d’un vinte-nat de lengas oficialas reconegudas – parladas a còps per detzenats de milions de personas – a costat del hîndi qu’es teoricament la lenga oficiala d’Índia. L’anglés pr’aquò tòrna trobar una importància granda pr’amor de l’industrializacion del país e de la mondializacion de l’economia ; en mai d’aquò, es la lenga  que permet als In-dians que viatjan e als estrangièrs que visitan lo país de comunicar !

Son de milièrs atal
a far de comèrci


Aviam decidit ongan de començar per Kolkata (Bengala occidental) e d’anar veire las tribús dins Orissa ; pel demai nòstres plans èran mai fosques e basta que nos trobèssem a Delhi al jorn previst per pren-dre l’avion !
Kolkata, per ieu, es la bessona paura de Mumbai (Maharashtra), amb una aglomeracion de mai de quinze milions d’estatjants. Èrem estats prevenguts que lo primièr abòrd seriá dificile mai que mai mas fasiam fisança a nòstra experiéncia (!) del país. Vertat es que Kolkata, coma las autras vilas grandas a qualques quartièrs airejats e pargues que son fòrça agradius e que permeton al visitor de se pausar quand n’a pro de la vida per carrièras.


Fan lors ablucions
dins lo flume Hooglie

Una de las diferéncias amb Mumbai o Delhi es que los bastiments del temps dels Britanics son pas estats conservats en bon estat dins la màger part dels cases. E la pauretat es encara mai pesuga que dins aquelas vilas. La lordièra es pertot e la pollucion non solament se pòt sentir mas se vei. Òm a l’impression de veire l’aire ! E cal pas doblidar los mosquilhs que se fan un plaser de jogar als chuca-sang…
E los qu’an la pèl un pauc sensibla ne son la cibla privilegiada. De se passejar per carrièras es per ieu un plaser totjorn renovelat e me regali de constatar que, amb res per mantuns, se petaçan per se ganhar la vida. Los trepadors son encombrats de mèrças del matin fins al ser ; es a se demandar çò que las gents pòden crompar ! Las mèrças pr’aquò se vendon !  Podiái pas èsser a Kolkata a anar pas veire l’asili de Mother Teresa, proche d’un temple dedicat a Kali dins un quartièr desprovesit.


Dabans lo « moritòri » de Mother Teresa
– darrièr lo fotograf –, dins un quaretièr desprovesit,
i a familhas atal…


Èri possat per la curiositat coma mantun visitor benlèu mas un còp dedins o vos cal sortir de tira o vòstra curiositat daissa la plaça a una emocion granda e a una admiracion per totes aquels benevòles – que lor candidatura es estada acceptada après una « intervista » – que s’afanan per ofrir una fin de vida digna als « pensionaaris ». Aicí pas de sentimentalisme, ni de sensiblariá ! un ajuda sonque pels darrièrs jorns d’una vida umana ! Sèm ratrapats per la realitat de la vida umana que, en Índia, a pas cap de valor en principi ; e n’i a totjorn, cada jorn, a esperar davant la pòrta qu’un morisca per poder èsser invitat a prendre sa plaça e acabar sos jorns coma un èsser uman e nnon pas coma una bèstia dins la carrièra…

I a jardins publics tanben…



L’òbra de Mother Teresa – en despièch de çò qu’òm pòt pensar qualques unas  de sas declaracions publicas –es benlèu pas qu’una gota d’aiga dins la mar granda mas es una òbra granda de segur !
Per qualqu’un coma ieu que viu tota l’annada a la campanha, passar qualques jornadas a trepejar es un cambiament grand e, generalament, n’ai pro al cap de quate o cinc jorns…
De tota faiçon, èri pas tot sol e deviam tirar camin… Dins los viatges precedents tastèrem de l’autobus mas ne gardèrem pas un sovenir perdurable : ongan donc, nos desplaçam per tren e lo viatge de nuèch en mai de nos far pas pèrdre de temps, nos permet de sofrir pas del calimàs que comença a se far sentir al començament del mes de març. Un trin de nuèch nos menèt a Bhubaneshwar, la capitala d’Orissa, una vilòta (!) – un pauc mai de sièis cents mila estatjants – comparada a Kolkata. D’aquí anèrem a Puri, una de la quatre vilas mai santas en Índia, al bòrd de la mar e nos pausèrem dos o tres jorns en visitant çaquelà lo temple del solelh a Konark… E ne profitèrem par manjar coma los Indians (!) lo peis grilhat vendut sus l’avenguda que lonja la plaja…

peis grasilhat e especiat…

Mas Orissa, i èrem venguts per  profitar d’una natura vertadièrament rurala estant la densitat relativament fèbla de l’estat e per anar, se possible, veire las tribús… La natura rai ! la vegèrem e de segur los que vivon dins aquela part del país an pas per ora de problèma de pollucion. Las tribús, aviái pas facha ma causida e foguèt un del grop a me forçar la man qu’el voliá a tota fòrça i anar veire ! D’en primièr, nos calguèt far la pacha amb un « tour operator » de l’endrech e aguèrem d’astre : èra fòrt car mas competent encara que foguèri pas totjorn d’acòrd amb el… Los que son anats dins la re-sèrvas amerindianas en los Estats-Units o qu’an visitat vilatges aborigènes en Austràlia coneisson aquel sentiment difús de curiositat e de vergonha a l’encòp.
Pendent una setmana, seguiguèrem donc nòstre guida d’una vila a una autre e d’un vilatge a l’autre sens doblidar los marcats e encontrèrem fòrça toristas que fasián coma nosautres. Aimi far de fotografias e demandavi a cada còp la permission de poder « panar l’imatge » d’una persona o d’un grop ; mon guide quitèt pas de me dire que po-diái far çò que voliái sens pro-blèmas. Mas ensagèri de me far lo mai discret possible per fotografiar quitament se los toristas en general se geinavan pas per prene amb lor teleobjectiu lo nas o l’artelh gròs de l’un o de l’autre de las tribús… Empleguèri donc lo grand angle e faguèri mas fòtos a l’estima.
 Aquelas tribús an lor organizacion pròpria e, sens èsser ricas son pas dins lo besonh e sembla èsser una populacion que patís pas la fam pr’amor que cultivan lor òrt e lors prats ; an benlèu pas de moneda mas semblan que mangen plan e lo dròlles son en bona santat. Per malastre, recebon gaireben res de la moneda portada als « tour operators » pels toristas. Malgrat qu’ajan una lenga e una cultura plan viva, diferentas segond las tribús, demòran en defòra de la societat indiana e son considerats un pauc coma ciutadans de segonda zòna.
Aquela setmana passada « a la campanha » nos permetèt de polsar mas faguèt que me pausi encara uèi questions sus mon estatut de torista fotograf qui, discret pr’aquò, es pas lo sol a fotografiar…
Lo viatge s’acabèt pas aicí que partiguèrem cap a Varanasi, Agra, Jaipur, etc… Mas es una autra istòria que vos dirai  un jorn s’aquò vos agrada…


( i a d'images a inserir)

Article dins La Setmana, n°676.
Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Viatge
commenter cet article

Presentacion

  • : Le blog de Andriu de Gavaudan
  • Le blog de Andriu de Gavaudan
  • : Actualitat en lenga occitana Lenga e cultura occitanas (occitan ancian e modèrne)
  • Contact

Recèrca