Overblog Suivre ce blog
Administration Créer mon blog
15 avril 2017 6 15 /04 /avril /2017 16:47

Occitan and the city…

 

O dirai pas jamai pro mas, dempuèi sèt ans ja, una « Quinzena occitana » es organizada en Òut e Garona gràcias a qualques associacions occitan(ist)as, e amb l’ajuda del départament.

En principi, los organizators ensajan de cobrir tot lo departament amb una manifestacion o una autra. Ongan, çaquelà, me sembla que la part gascona del departament, levat una conferéncia a Damazan, es estada ignorada.

Mas en general, e a condicion de se desplaçar, i aviá de matèria pels que volián de trapar quicòm dins nòstra lenga o mailèu sus nòstra lenga occitana.

Es aital qu’avèm agut confréncias suls toponims, concèrts e bals e pasejadas urbanas lucicas…

Amb son association « Agenés occitan », lo Joan Pèire Alari propausava per aquesta dimenjada de Pascas doas passejadas, comentadas en occitan e en francés, a Lairac e a ’Gen.

Dissabte, la passejada a l’entorn de Lairac propausava, jos la direccion de J. L. Granet e Gèli Grande, d’excplicacions sl païsatge, l’agricultura e son evolucion, lo bastit, la toponimia e lo poblament dins l’istòria. Lo tantòst, après un repais en comun, los participants devián ne saber un pauc mai sus las costumas de Lairac gràcias a J. L. Moreno…

La passejada d’uèi es tre qu’interessanta per çò qu’i participan, amb los adults, los drollets de la classa bilingüa de ’Gen e los calandrons de la Calandreta jansemineta.

Aquelas passejadas son una faiçon de tornar instillar un pauc d’occitan – la lenga de nòstre territòri, o cal pas dolbidar – dins la vida vidanta.

Aquel trabalh se fa jos l’egidi de l’Alari qu’es referent municipal per l’occitan e que ven de far abotir, en partida, una de sas demandas : aver los noms de las carrièras del centre vila – lo « còr de vila » tant presat pel conse – en lenga occitana.

Los Ageneses « de soca » o sabon totes que Jansemin teniá botiga pròche del Gravèr e que fasiá profieitar sos clients e los autres de sos poèmas, de sas farivòlas en « lenga gascona ». Son estatua senhoreja al ras mas es pas segur que totes sàpian qual es aquel qu’es pas ni general ni politician e que çaquelà li an fach present d’una estacion de mètro dins la capitala…

Cronica occitana, Le Petit Bleu de Lot-et-Garonne, dimenge lo 16 d'abril de 2017

Repost 0
14 mai 2013 2 14 /05 /mai /2013 17:45

« Alas ! Poor Yorick ! »

 

A Claude Hagège qui, dens ua de las soas emissions culte, bèth temps a, defendèva, entre autas lengas, l’occitan, Bernard Pivot que l’interrompè d’ua faiçon despieitadosa e mespresiva a l’encòp en díser : « Ne i a pas mei degun qui’u parla a l’òra d’ara ; n’existeish pas mei… » e que passè a quaucomet mei. Simplament ende vse díser que lo Francés es per natura monolingüe ! Ende estar dens lo vent, que dirèi qu’es dens lo son ADN. D’aquí, dens los mèdia, los reportatges divèrs entà deplorar que los Francés, après aver estudiat lengas estrangièras pendent las sèt annadas de collègi-licèu, ne sian pas capables de parlar, ça disen, la lenga de L. Sterne : « Alas ! Poor Yorick ! » e de’s plànher deus professors qui ne son pas a l’auçada de l’escomesa. Viet d’ase ! Que’m soi copat en parlar de l’anglés ! Mès qu’es plan l’anglés que tots los nòstes elèits « autoproclamats » an dens lo cap quan e nse parlan de « lenga estrangèra » ; las autas ne son pas de comptar… sens parlar deus patés que ne son pas sonque nhirgo-nhargo ! Lo projècte de la ministra, G. Fioraso, d’instituir l’anglés com lenga d’ensenhament a l’universitat dens quauques disciplinas qu’es sentit com ua declaracion de guèrra au francés e l’Academia, après aver publicat un comunicat venjatiu, qu’a enviat lo « soldat » agenés Michel Serres [de l'Academia francesa] dens tots los mèdia entà fustigar aquera decision. E aqueste, qui aima de har saber que ne parlava pas son que gascon quan comencè las escòlas, qui avó los arguments seguents, a saber que lo francés e seré dens aqueth cas a la mercé de l’anglés entà la creacion. Qu’es ua manca d’imaginacion se consideram qu’a ja dit : « La lenga d’òc qu’a desapareishut pr’amor ne’s podèva pas díser « exaèdre » o « ADN » dens la lenga. » Innocent que soi, que l’èi dit, jo !

 

Editoriau de La Setmana, n°919

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
9 mai 2013 4 09 /05 /mai /2013 10:18

 

« Avètz ausit las aubadas

que se'n venon de sonar… »


L'arlatenca, l'an vista… piu, piu, piu…

 

Lo Maurici deuriá poder far la pròva – lo 11 de mai en Espaliu (Avairon) – que l'Arlatenca existís per çò qu'aurà lo Diccionari d'expressions e de locucions occitanas amb el (se lo cèl, entre temps, li es pas tombat sul cap !)

Pel moment, l'Arlatenca es sens  papièrs que lo « Bon de commande » (sul papièr o electronic) sembla pas aver d'existéncia… mas pareis qu'es coma pels drollets : i a lo « bunga bunga » (durèt qualque temps, de segur, mas quand òm aima…) e puèi la gestacion (aquela prenguèt un pauc de temps, de segur, mas los parents prenián totas las precausions per aver un bon « resultat » !) e puèi l'espitalizacion (lo mètge que seguissiá lo procèssus trobèt que i auriá de malformacions possiblas i aguèsse pas d'intervencion, etc.) puèi la naissença (cal admetre qu'un còp la dolors començadas prenguèt gaire de temps !) ; mas sabètz que daissan un pauc de temps per declarar lo nen a l'estat-civil (e qu'aquò depen pas totjorn dels genitors)…


Qu'aquò vos empache pas, quand i auràs lo nas dessús dins una librariá, de i metre lo nas dedins e de l'espepissar abans de sortir bilhet o carta de crèdit, per aver pas a far lo mus aprèp… Se cal pas jamai fisar a l'envolòpa !

 

 

N.B. Soi segur, ça que la, que seratz convencut de l'utilitat de la lenga occitana al moment que la lenga francesa seriá « marginalizada » e perdriá « tota possibilitat de creacion » en daissant dintrar l'anglés coma lenga de cors a l'Universitat (las autras lengas : castelhan, portugués… son pas de comptar !). L'Acadèmia francesa, qu'a enviat lo filosòf Michel Serres sul front, seriá en tren de descobrir que l'arrosaire pòt èsser arrosat… Son per la defensa del la lenga francesa mas per de rasons marridas de mon punt de vista.

 

COUV Diccionari Expressions WEB

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
28 avril 2013 7 28 /04 /avril /2013 00:32

Cal totjorn tornar a Juli çò qu'aparten  a Cesar ; es una question d'onestetat !


Devi donc tornar a la Mela çò que li aparten. Es ela qu'escriguèt, i a plan longemps, que èra plan bon de parlar d'un diccionari a venir mas que, mai lo temps passava mai aquel diccionari semblava l'Arlatenca…

Aviá rason la Mela…


Mas aqueste còp, pensi que lo diccionari es per tocar al pòrt.

Deuriá espelir dins la primièra decada de mai setot va plan e Mauric Romieu lo deuriá poder aver en mans lo 11 de mai quand balharà sa parladissa lo 11 de mai en Avairon.

Vaquí lo tèxte de la quatrena de cubèrta :

 

Cada expression o locucion, explicada e comentada del punt de vista lexical, gramatical e semantic, es balhada amb sa forma correnta, sas variantas, d’exemples preses dins la lenga parlada o literària e sas atestacions dins los diccionaris generals. Utilizadas totas en occitan lengadocian, se tròban jos una forma identica o equivalenta dins los autres dialèctes.
L’obratge es completat per un indèx alfabetic qu’acampa totas las expressions, locucions e variantas e un indèx nocional que permet de tornar trobar las expressions e locucions classadas dins lo diccionari per mots-claus. Aquela culhida es lo fruch d’un trabalh de tria e de la collaboracion de tres autors.
Tot en occitan, ajudarà escolans e estudiants, mèstres e curioses a comprene e a integrar dins lor practica de la lenga aqueles biaisses de dire e de significar.

 


e… la cubèrta  :

 

COUV-Diccionari-Expressions-WEB.jpg

 

N.B. Diccionari d'expressions e locucions occitanas en cò de Vent Terral ; 736 p. - 29 €

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
10 avril 2013 3 10 /04 /avril /2013 17:55

Lo primtemps tornarà, e mai siá un pauc tardièr ongan !

Lo Diccionari d'expressions e locucions occitanas [Maurici Romieu, Andrieu Bianchi, Loís Gaubèrt] espelirà, e mai siá plan tardièr !

Vos contarai un jorn benlèu las tribulacions dels autors qu'an tornat legir e repassar, modificar e trencar… un dotzenat de còps un obratge que fa mai de sèt cents paginas…

Tot aquò a pres plan mai de temps que lo temps que met una elefanta per donar naissença a son elefanton… Devi reconéisser qu'exagèri un pauc que la gestacion dura pas que doas ans apr'aquí…

Notatz que, dempuèi que los autors an quitat de trigossejar amb lo tèxte, an amassat un pauc mai de tres cents expressions o locucions  novèlas que seràn pas dins lo diccionari…

L'aventura de l'escritura de l'obratge comencèt en 2005, al mes de mars… e, se tot va plan, se deuriá acabar al mes de mai de 2013…

 

Anem ! Ne vos balhi una darrièra…

 


GAMMA n. f.
Seria de nòtas de musica.

 
◊ Èsser de gamma | de bona gamma « èsser de bona umor ; aver bon caractèr ».

 
Se vòls, pòdes esperar que lo paire siá de bona gamma per li parlar d’aquel afar mas pensi pas que te diga de non.


« Me pareis, Astrugueta, que siás pas de gamma, aqueste ser.
– Mas si, papà, vos asseguri.
– Ai ! Per un ser de Nadal ! […] Quand tot canta e se regaudís, tu m’as la cara pensamentosa e tristonèla. »  (E. Mouly, Legendas)


     DPF • Gámo :    èstre    de    bona    gamma.
     TDF • Gamo :    èstre    de    bona    gamma.
 

 

Lo nom gamma ven, coma lo francés « gamme » de gamma – γάμμα – qu’es lo nom de la tresena letra de l’alfabet grèc Γ, γ. A l’Edat Mejana, designava, coma ut, la primièra nòta de la gamma e, per alargament, la gamma entièra. Aquesta locucion s’emplega per una persona ; l’emplec de l’adjectiu bon, bona refortís lo sens positiu. A l’origina, la locucion a, plan segur, lo sens de « èsser dins lo ton, èsser prèst a cantar ». Coma lo fach de cantar es, generalament, la manifestacion exteriora d’un estat gaujós, la locucion a pres, metaforicament, lo sens de « èsser de bona umor ».

 

Podèm donc totes èsser de gamma per çò que nos demòra pas tròp longtemps per que lo libre crèbe l'uòu…

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
3 avril 2013 3 03 /04 /avril /2013 09:53

Aquel arbre, que tos braces son tròp pichons per ne far lo torn, a grelhat d’una grana pichonèla.

Aquela torre de nòu estatges ven de l’amolonament de motas de tèrra.

Un viatge de mila lègas comença per un primièr pas.

Laozi (v. ~570-~490) Daodejing, lxiv. 

 


Deuriam pas jamai ignorar l'apòrt de la cultura chinesa e de sos grands pensaires. Quand avèm cercat un epigraf pel diccionari, que Maurici Romieu n'es lo mèstre d'òbra, sèm tornats a Laozi e son Daodejing ont aviam trobat l'epigraf per la Gramatica de l'ocictan gascon contemporanèu.

Fa gaireben dètz ans qu'a pareishut a las Presses universitaires de Bordeaux e se pòt pas dire qu'es estada recebuda amb estrambòrd dins un certan mitan ! E mai l'ajan pilhada sens vergonha per qualques uns !

L'epigraf de la gramatica èra premonitòri e correspondiá  – e correspond encara – a  nòstra filosofia. Lo tèxte retengut de Laozi es lo seguent :


Produsir e enterténguer :

produsir sens s'apoderar

obrar sens esperar arren

guidar sens constrénher,

aquí es la vertut màger.

 

Se me caliá far una causida dins aquel tèxte qu'aviam causit, gardariái pas anuèi que « obrar sens esperar arren ». Aqueste trabalh, o faguèrem per ensajar de portar quicòm a la « maison comuna occitana » ; o faguèrem pas per una notorietat quala que foguèsse.

N'es tot parièr per aquel diccionari : a còps, me demandi se sabiam, quand avèm fach « lo primièr pas », que lo viatge durariá « mila lègas » !

 

Per vos far pacientar, vos fau conéisser – mas, de segur, las coneissètz ! – doas expressions de mai :

 


 

CANTURLA n. f.

Canta a mièja votz.


◊ Pèrdre la canturla « pèrdre la rason ».

Èra fat e fòl d’aquela femna. Un jorn, se n’anèt e la tornèt

pas veire. Virèt la canturla, lo paure bogre !

                 

Totes los diccionaris balhan pel nom canturla lo sens « cap, rason » ; sembla pas que siá lo sens primièr d’aquel nom qu’es un derivat de cant/ canta. Lo sens primièr sembla conservat dins lo vèrbe derivat canturlejar : cantar a mièja votz. Lo sens de « cap, rason » es plan segur un sens metaforic que ven de la locucion Pèrdre la canturla.

Lo sens primièr del nom canturla podiá donc èsser : « aire de cançon cantat a mièja votz ». Aquesta locucion s’emplega per una persona. L’aire (la melodia) es un element màger de la cançon ; sens cap de melodia, i pas plus de can-

çon. Metaforicament, la melodia representa la rason, element màger de la pensada.


◊ Virar  canturla | canturlas  ◊ Virar  la canturla « pèrdre la rason ».

Lo papà aimava pas que las femnas legiguèsson de libres e encara mens de romans. Disiá que viravan canturla, qu’èran perdudas per ostal, òme e dròlles ; pr’aquò, repoteguèt pas jamai la mamà. (F. Delèris, Memòris)

                 

Pel sens del nom canturla, cf. Pèrdre la canturla. Aquesta locucion s’emplega per una persona L’inversion de la melodia, suggerida pel vèrbe virar representa metaforicament un cambia- ment complèt dins lo biais de se comportar çò que pòt correspondre a la foliá.

 

 

Lo savi camina sens se descoratjar e la saba monta a la prima… Lo diccionari espelirà… el tanben !

 


 


Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
7 janvier 2013 1 07 /01 /janvier /2013 11:45

Precaucions per l’eternitat…

 

Totes los qu’an subreviscut a una fin del monde vos o pòdon dire. Lo mai long es a venir : l’eternitat ! E, coma per tota causa que dura, cal s’organizar. Cal pas creire cresents o mescresents patentats o quitament los trufandièrs de servici ! Se cal fisar a nòstre sens commun eiretat dels aujòls. Es plan conegut que, dins qualque domeni que siá, se cal virar cap a eles qu’an – qu’avián – recebut vertat, saviesa, paratge, etc. en partiment. Aüroses los qu’an la bona fortuna d’aver un linhatge que comença mai o mens a las crozadas ! Serà mai dificil, de segur, pels bastardons o orfanèls de paire e de maire. Ara que sèm dins un mond novèl las causas pòdon pas que se melhorar (!) : politica, economia, etc. mas, mai que mai, la situacion de nòstra lenga presenta sus la tela via los blogs e fòrums d’escambis. Fasèm, amb aqueles malhums socials, çò que los Africans an fach amb lo telefòn ; per far cort, son passats del tam-tam al telefonet, intelligent o pas. Es estat mai senat d’investir dirèctament dins las antenas relais que non pas dins los pòsts telefonics. Los blogaires e escambiaires de tota mena pensan aver trobada la pèira filosofala e se poiriá qu’agèssen rason – an l’eternitat per aquò ! – a la condicion de prene qualques precaucions. Pels blogs, seriá d’escriure de la faiçon mai corrècta que siá sens aver paur de s’assabentar e d’acceptar las remarcas pertocant la lenga (o lor parlar). L’occitan deu èsser la sola lenga per la quala, cada individú, tanlèu que ne coneis tres mots, se considèra coma un expèrt. Pels escambis, seriá bon aquí tanben de prononciar pas d’escumenges e de considerar pas que sol lo parlar de son cloquièr es lo bon. Per aquò far, podèm començar tre ara e pensar qu’avèm l’eternitat…

 

Edito de La Setmana, 

 

 

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
2 janvier 2013 3 02 /01 /janvier /2013 00:00

« Et moi, et moi, et moi… »

 

Sabètz totes que la costuma de La Setmana es, gaireben dempuèi sa creacion, de fargar un numèro consacrat al eveniments qu’an marcat lo setmanièr nòstre. Tot aquò es bèl e bon pels jornalistas encartats qu’an pas res a far tot lo sant clame del jorn mas per l’editorialista que soi, vos demandi un pauc ! En mai d’aquò, es plan conegut que los vièlhs son pas que de repapiaires que sabon pas que dire : de mon temps… Çaquelà, i aguèsse pas que dos eveniments a reténer, serián per ieu la manifestacion per la lenga e la cultura d’òc e la « controvèrsa de Rodés ». La manifestacion per la promocion de l’occitan – mas i aguèt tanben de manifestacions per las autras lengas istoricas de França – foguèt una capitada de segur. Per parafrasar los qu’aiman los bons sentiments, foguèt una jornada de « convivéncia e paratge ». D’òmes e de femnas, de joves, de dròllas e de dròlles, venguts de tot lo País d’òc – e Dieu sap que Occitània es grana – s’acampèron un còp de mai per provar lo movement en caminant. Non, totes parlavan pas la lenga ; non, totes fasián pas l’esfòrç de la parlar, mas totes èran aquí per dire : « Sèm pas una sècta, sèm pas d’endarrierits tanpauc e se n’anaré temps benlèu que nòstra lenga e nòstra cultura foguèssen respectadas. » Aqueste còp, la premsa nacionala poguèt pas far de mens que de ne parlar ! E puèi avèm agut la « controvèrsa de Rodés » a prepaus dels Lemosins que son parlar seriá « estremat » per nòstre setmanièr. E aquí, totes los que son nascuts « quelque part » (Brassens) de se plànger e d’exigir dels jornalistas qu’escriguèssen lo parlar de Ribeirac, lo de Pau o lo de Cucunhan sens accent ! Quitament se l’occitan demòra una lenga fins als idiolèctes, cal trobar un tèrme mejan per se poder far ausir benlèu !

 

Editorial de La Setmana, n°900

 

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
21 mai 2012 1 21 /05 /mai /2012 14:25

N'avèm l'abitud mas arribi pas a m'i far !


Dins sa cronica « La clé des mots » del JDD (p.23 -20 mai 2012), lo genealogista e jornalista Jean-Louis Beaucarnot s'interessa als noms dels ministres e ministras, e a lor origina.

« … tout l'hexagone est présent au governement, avec des noms  […] fleurant l'ancienne langue d'oc, comme Vidalies, Vayssière (Dòna Bricq a pres lo nom de son òme), Cahuzac et Cazeneuve… »

 

Un còp de mai, nos passa per mòrts ; o sabi que sèm pas flames mas sèm pas encara mòrts quitament se malautejam, non ?

 

De notar que parla dels noms « corse » o « breton » e pas d'« ancien breton » per exemple.

 

Ditz tanben : « Toute la france [est représentée], mais aussi toute l'Europe : […] l'Espagne… et la Suisse avec Manuel Valls, fils d'un père catalan et d'une mère tessinoise… »

 

Vertat es que lo catalan es parlat sonque a Barcelona…

 

 

Los mèdia an notat que Manuel Valls èra poliglòt e qua parlava – es çò qu'ai entenut – espanhòl, catalan e italian.

Avèm ja agut de monde que coneisson las lengas estrangièras e tanben las lengas istoricas de França ; Gaudin se plai a dire que parla « provençal » e Pasqua a dich mantun còp que, per èsser pas comprés dels Franceses, parlava còrs al telefòn amb sos correspondents. Labarrère, que foguèt cònsol de Pau parlava bearnés a Pau, gascon en deòra de Pau (Aquitània) e, a còps, occitan a París. Deu èsser en sovenir d'el que lo departament de Pirenèus atlantics sosten la « langue occitane-gasconne-béarnaise ». Bayrou [« baillerou » en occ. ; « bérou » en francés !] es un dels rars a aver pas vergonha de son occitan e de son occitanitat mas, en sa qualitat d'elegit exagonal e de ministre (que foguèt qualques annadas), demorarà pas dins l'istòria per son accion en favor de las lengas istoricas de França (se m'engani, o me cal dire !).

Una pensada pel Franco-francés Jean-Luc Mélenchon que, aparentament es « monoglòt » e fièr de l'èsser ! e per lo qual totas aquelas escòlas diwan, bressolas, calandretas, etc. son pas que sèctas ! Pr'aquò ditz que « es pas contra las lengas regionalas » mas estima que pòt èsser pas qu'un afar privat. Me sembla que, dins aquel domeni, se situís dins la dralha del Grand Orient de France e de La Libre Pensée. De tota faiçon, pòt contunhar de far aital… a pas cap de bòrda a crompar…



Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article
16 avril 2012 1 16 /04 /avril /2012 10:12

L'arlatenca del blòg… e de l'edicion occitana fins ara !

 

Semblariá que las causas bolègan. Sabètz coma son los editors benlèu ; quand pensan que quicòm es bon, son pressats de signar lo contracte mas aprèp dison que lo tèxte es pas bon o que i a de repeticions o que…

L'autor o los autors sabon generalament çò que fan e, per un trabalh d'aquela mena, an d'idèas sus la question… estant que, dins lo domeni lingüistic occitan, un autor deu, en mai de sa sciéncia (òc ben !), èsser un pedagòg e portar d'elements que, foguèsse dins lo domeni francés o anglés, se pòdon trobar dins d'autres obratges.

Benlèu tornarai un jorn sus la genèsi de l'afar que val lo còp…

 

Per far cort… se tot va plan los autors, òmes de fe (de fe, pas de fen !), vòlon creire los oracles que dison que l'obratge poiriá èsser sortit per l'Estivada de Milhau 2012…

E es pas la pena de far coma Tomàs !

 

** Los autors an idèa de cambiar lo títol e de l'apelar : La Desirada o Lo Novèl Vengut o (a vos de causir !)

 

De vos far esperar aital justifica las paraulas de Laozi (Lao Tseu en francés vièlh) que los autors an mes al començament de l'obratge :

 

 

木,

末。

臺,

土。

行,

下。

  

 

Hé bào zhī mù,

Shēng yú háo mò ;

Jiǔ céng zhī tái,

Qǐ yú lěi tǔ ;

Qiān lǐ zhī xíng,

Shǐ yú zú xià.

  

Laozi (v. ~570-~490)  Daodejing, lxiv.

 

 

 

 

Aquel arbre, que tos braces

son tròp pichons per ne far lo torn,

a grelhat d’una grana pichonèla.

Aquela torre de nòu estancas ven de

l’amolonament de motas de tèrra.

Un viatge de mila lègas

comença per un primièr pas.

Laozi (v. ~570-~490) Daodejing, lxiv. 

 

 

 

Bon ! En esperar que paresca vos balhi qualques expressionsde mai (quitament se la presentacion finala serà leugièrament diferenta) :

 

 

 

NAS n. m.

Part de la cara ont se tròban las cavitats nasalas, organs de l’odorat.

◊ A vista de nas « d’un biais aproximatiu ».

Copava e mesurava los vims a vista de nas, los entrefendiá, los fiblava dessús una ossamenta leugièira de bòsc jovenet. E lo panièr naissiá. 

J. Vedel, Contes de la castanhal.

dicc. tdf • Visto : a vista de nas.

Es una locucion adverbiala que s’emplega dins los contèxtes ont se fa una mesura, una apreciacion… Lo nas qu’es l’organ de l’odorat representa metaforicament l’apreciacion intuitiva, donc aproximativa. L’emplec del nom vista, que remanda a l’uèlh, mòstra que lo nas es considerat coma un organ de percepcion ; l’aproximacion es marcada tanben per la locucion A vista d’uèlh.

◊ Freg coma un nas | coma un morre de can « plan freg ».

De caminar dins la nèu, ai los pès freges coma un nas de can. Laissa-me sarrar un pauc del fuòc, que los me calfe un momenton.

Per una persona, lo nom morre designa lo visatge e, per una bèstia, la part anteriora del cap : lo nas e la boca. Aquesta locucion comparativa intensiva s’aplica a una persona, mai precisament a las extremitats dels membres : dets o mans, pès o artelhs, aurelhas… Lo nas del can es pres coma referéncia per çò qu’aquela part de son còrs, sens èsser vertadièrament freja, es pas jamai cauda.

◊ Alongar | Tirar lo nas « èsser contrariat, decebut ».

« Ai besonh d’un gafet, çò me diguèt ; se lo mestièr t’agrada[…] te prendrai a tu. Començaràs tot polidament a ressar, rabotar e tancar. » Alonguèri lo nas sens respondre.

F. Delèris, Memòris.

Lo vèrbe tirar a lo sens de « estirar, alongar » ; es emplegat transitivament. Aquesta locucion s’emplega per una persona e, generalament, sens cap d’autre element. Metaforicament, l’alongament del nas representa la decebuda o la vergonha. Aquò correspond a una desgaunhada de la cara qu’es la manifestacion exteriora d’un sentiment interior negatiu.

◊ N’amassar mai amb lo nas qu’amb una pala | una palhassa « Se trobar dins un ambient odorant de mal suportar o empudentit ».

Sul trepador doas o tres femnas fardadas fasián lo pè d’andèr ; quand passèt al ras d’elas, n’atrapèt mai amb lo nas qu’amb una palhassa.

Al fons de l’escalièr, i aviá la sot dels pòrcs ; quand passàvetz aquí davant, n’atrapàvetz mai amb lo nas qu’amb una pala. Aquela sot, la balajavan tot còp mas la lavavan pas jamai.

Lo subjècte es un nom que designa una persona. Aquesta locucion s’emplega per d’odors bonas que son de mal suportar per çò que son tròp fòrtas o per d’odors malas qu’enfèctan.

Per la relacion qu’es establida dins la locucion amb la pala (o la palhassa), lo nas qu’es l’organ de la percepcion olfactiva es assimilat a un aplech que servís per amassar de matèrias divèrsas (pala) o per las conténer (palhassa). D’un biais, lo nas es considerat coma un aplech qu’amassa las sentors, que sián bonas o malas. La locucion es iperbolica.

◊ Aver bon nas ◊ Aver de nas « èsser perspicaç, fin ».

Aguèrem bon nas de far aquela passejada ièr que lo temps èra al bèl ! Uèi fa pas que plòure !

As vendut l’apartament abans que los prèses baissèsson ; as agut de nas !

dicc. dpf • Nas : aver de nas.

tdf • Nas : aver de nas, aver bon nas.

dgo • Nas : aver de nas.

Aquestas locucions s’emplegan per una persona ; quand s’emplegan per un animal coma lo can, designan sa capacitat a sègre la traça dels animals salvatges. S’emplegan mai que mai al passat per çò que marcan la capacitat de preveire. Aver bon nas se pòt emplegar en construccion absoluda o èsser seguida d’un infinitiu complement introdusit per la preposicion de. Lo nas qu’es l’organ de l’odorat representa la capacitat d’apreciar e, per alargament, la capacitat de preveire : la perspicacitat.

◊ Aver lo nas cròi | lo nas fin « aver un bon flaire ; aver una bona intuïcion ».

De l’ostal de Relhon, res s’èra pas sauvat, res ! […]E n’i aviá juste qualques jorns qu’èra assegurat coma cal. Se podiá dire que, per un còp, aviá agut lo nas cròi, lo Felipassa, el que, d’abituda o laissava tot que trigossèsse.

E. Mouly, E la barta floriguèt.

E lo rainalhon qu’aviá agut lo nas fin s’en­filava, ventre a tèrra, vèrs lo bòsc dels Agaçats… e degun lo tornèt pas veire dins lo país de paur d’aquelas abelhas.

J. Bessou, Countes de la tata Mannou.

Aquesta locucion s’emplega per una persona. Lo nas es l’organ de l’odorat ; per alargament (aplicacion a çò qu’es pas material), lo nas representa l’intuïcion. Un nas cròi es plan segur un nas plan desgatjat e donc eficaç, per oposicion implicita a un nas tampat (enfleumat) que percep pas las sentors. Dins la varianta, l’adjectiu fin s’aplica pas a la morfologia del nas mas a sas bonas capacitats olfactivas.

◊ Aver qualqu’un dins lo nas « supor­tar pas qualqu’un ».

Sabi pas perqué mas lo professor de latin m’aviá dins lo nas ; a cada cors, me questionava per veire s’aviái fachas las preparacions e s’aviái estudiat lo vocabulari.

Lo subjècte es un nom que designa una persona. Aquesta locucion es pas de bon explicar. Benlèu es ligada, per transfèrt d’una realitat materiala a una realitat umana, al fach de presar (aspirar pel nas de polvera de tabat), çò que pòt provocar d’esternuda­ments.

◊ Aver quicòm jos lo nas « aver quicòm al ras e o veire pas ».

« Sabes pas ont es passada l’agulha ? La tròbi pas.

— L’as jos lo nas ! Te calriá crompar de lunetas ! »

Aquesta locucion s’emplega per una persona. Benlèu s’explica pel fach que lo nas es una eminéncia sus la cara. Se pòt que lo nas, qu’es l’organ de la percepcion olfactiva, siá un substitut dels uèlhs, organs de la percepcion visuala. Se pòt tanben que, per iperbòla, la locucion marque la proximitat d’una causa al respècte dels uèlhs.

◊ Aver | Far quatre palms de nas « èsser confús, vergonhós après una malaventura, una infortuna ».

El que pensava de se regalar amb un bon cibièr de lèbre èra tornat de la caça sens res. Aquò li arribava pas sovent. N’aviá quatre palms de nas !

dicc. dpf • Nas : n’aver quatre palms de nas.

tdf • Nas : aver quatre palms de nas.

Lo palm es una mesura de longor (22 cm apr’aquí) : aquò representa la longor d’una man dobèrta, de la cima del det gròs a la cima del det coïc. Aquesta locucion s’emplega per una persona ; pòt èsser completada pel pronom adverbial ne que representa la causa de la vergonha. Lo nombre quatre es pas de bon explicar. Metaforicament, l’alongament del nas representa la decebuda o la vergonha. La locucion es clarament iperbolica.

◊ Baissar | Penjar lo nas « èsser aclapat per la lassièra, lo despièch, la vergonha ».

Quand sortiguèt de la Gendarmariá, penjava lo nas ; veniá d’aprene que passariá en correccionala : lo vesin qu’aviá tabassat èra vengut portar planh.

dicc. dgo • Nas : baissar lo nas.

Aquesta locucion s’emplega per una persona. Per sinecdòca, lo nas representa la cara. Metaforicament, la cara baissada representa l’aclapament, la vergonha. Se pòt tanben que la locucion remande indirèctament a l’alongament del nas que representa lo despièch, la vergonha (cf. las locucions precedentas o seguentas).

◊ Barrar | Tampar la pòrta al nas a qualqu’un ◊ Barrar | Tampar la pòrta sul nas a qualqu’un « refusar, d’un biais bronc, a qualqu’un d’intrar ».

Quand las doas personas li diguèron que li volián parlar de la Bíblia e de la necessitat de s’ocupar del salut eternal, sens lor respondre, lor barrèt la pòrta sul nas.

Lo subjècte es un nom que designa una persona. L’evocacion del nas, qu’es la part mai proeminenta de la cara, mòstra clarament que la pòrta es barrada abans que la persona aja lo temps de virar l’esquina per se n’anar. Lo locucion implica donc una idèa de brutalitat.

◊ Far lo nas long « èsser confús, vergonhós ».

Fasiá lo nas long, lo paure Ricon, quand aguèt comprés qu’Albertina del Poget se maridariá pas amb el.

Aquesta locucion s’emplega per una persona e, generalament, sens cap d’autre element. L’alongament del nas que correspond a una mena de desgaunhada de la cara (cf. las locucions precedentas) representa la decebuda o la vergonha.

◊ Far lo nas long a qualqu’un « mos­trar a qualqu’un un sentiment de despièch ».

Los jorns que davalava pas a Laguepiá […], [Carmelà] besonhava per l’ostal, pels estables e pels camps. Malgrat l’argent que dintrava, Justina contunhava a li far lo nas long.

F. Delèris, L’Aucon.

Lo subjècte es un nom que designa una persona. L’alongament del nas correspond a una mena de desgaunhada de la cara ; es la manifestacion exteriora d’un sentiment interior de despièch.

◊ Far un palm de nas | quatre palms de nas a qualqu’un ◊ Tirar un palm de nas a qualqu’un « se trufar de qualqu’un ».

Terèsa èra mal capada e se fasiá sovent repotegar per la mèstra ; tanlèu que virava l’esquina per s’ocupar de qualque escolan, li fasiá un palm de nas o qualque desgaunhada.

Tant qu’auretz Nòstre Sénher amb vautres, anatz, / Poiretz a Ramonet far quatre palms de nas.

J. Bessou, D’al brès a la toumbo.

dicc. dgo • Palm : far un palm de nas a qualqu’un.

Lo subjècte es un nom que designa una persona. Lo palm de nas (una man dobèrta de la cima del det gròs a la cima del det coïc, lo det gròs pausat sus la poncha del nas) es un biais artificial d’alongar lo nas. Aquel gèst es un signe exterior de trufariá. Lo nombre quatre es pas de bon explicar ; benlèu es una iperbòla.

◊ Far un nas ! ◊ Far un nas d’un badaman « èsser confús, contrariat, decebut ».

Quand aprenguèt que l’autre candidat l’aviá batut d’un vintenat de voses, faguèt un nas ! Fins al darrièr moment, aviá cregut èsser tornarmai elegit.

Lo nom badaman es un sinonim de palm : representa la longor d’una man dobèrta, de la cima del det gròs a la cima del det coïc. Aquestas locucions s’emplegan per una persona. La primièra es generalament exclamativa e sembla elliptica : benlèu es una abracada de la segonda o d’una varianta correnta dins la lenga parlada : Far un nas coma aquò, amb un gèst de la man que precisa la longor, sovent d’un biais iperbolic. L’alongament del nas representa metaforicament la decebuda, lo despièch. Las locucions s’aplican a la contrarietat quand es plan aparenta (cf. las locucions precedentas).

◊ Se far tirar lo nas (per qualqu’un) « se far pregar ».

L’aspirator qu’èra tot nòu foncionèt pas que doas o tres minutas ; lo tornèri portar al vendeire. Se faguèt tirar lo nas per lo me cambiar : me sosteniá qu’aviái facha una falsa manòbra.

Aquesta locucion s’emplega per una persona e, generalament, sens cap d’autre element. Remanda a l’imatge de qualqu’un que l’òm pren pel nas per lo forçar a far quicòm que vòl pas far. Se pòt que la locucion siá estada facha sul modèl Se far tirar l’aurelha (per qualqu’un).

◊ Fotre quicòm sul nas a qualqu’un « dire a qualqu’un la vertat sens prene cap de precaucion ».

Coma lo sindic de quincanèla es un pauc reguèrgue, cap de creditor gausa pas demandar un estat precís dels comptes. Aquò pòt pas durar aital : un jorn o l’autre, me palparai pas per o li fotre sul nas.

Aquesta locucion s’emplega per una persona ; lo complement d’objècte dirècte es generalament un pronom neutre que remanda a d’elements precisats dins lo contèxte. Lo nas, qu’es una part de la cara, representa, per sinecdòca, la cara, lo cap ; Fotre quicòm sul nas a qualqu’un es « dire a qualqu’un la vertat cap e cap, dirèctament, sens biaissejar, sens finassejar ». Se pòt que la locucion faga referéncia tanben a la realitat : per mestrejar una bèstia recàpia : brau, aret…, amb un baston, òm li tusta sul nas qu’es una part sensibla.

◊ Lo nas li fuma pas plus « es mòrt ».

Lo paure Polita, pecaire, n’i a un brieu que lo nas li fuma pas plus ; se moriguèt al mes de julhet, l’annada de la calorassa.

Paumonista, tu ! S’èras estat paumonista, lo nas te fumariá pas pus a l’ora que sèm. Es pas lo pitral que te dòl mas lo papach, lo fafièr, se preferisses.

Cantalausa, Un còp èra. 

Aquesta locucion se presenta totjorn aital ; lo sol element que càmbia es lo pronom complement que precisa la persona concernida. Es pas de bon explicar. Benlèu i a una comparason implicita amb un ostal : quand la chimenièra fuma pas plus, aquò vòl dire que l’ostal es pas plus abitat.

◊ Se manjar lo nas « se cascanhar, se disputar ».

Aqueles dos, a taula, los cal pas metre un al ras de l’autre : son pas del meteis partit politic ; farián pas que se manjar lo nas e nos gastarián la serada.

Aquesta locucion s’emplega per de personas, doas al mens. La construccion pronominala marca la reciprocitat. La locucion es pas de bon explicar ; benlèu fa referéncia a d’unas bèstias coma los cans que, quand se baton, ensajan de s’agafar.

◊ Menar qualqu’un pel nas « aver una influéncia granda sus qualqu’un ; comandar qualqu’un ».

Fa lo vantussa davant los autres òmes mas se sap qu’a l’ostal la femna lo mena pel nas e pòdes creire que reguitna pas !

◊ Se laissar menar pel nas « èsser completament somés a qualqu’un ».

Siás soldat ! Deves escotar los que te comandan mas aquò vòl pas dire que te deves laissar menar pel nas !

dicc. tdf • Nas : menar per lo nas.

Per aquestaslocucions, lo subjècte es un nom que designa una persona ; dins la segonda, l’emplec del vèrbe laissar en construccion pronominala, seguit d’un infinitiu, es l’equivalent d’un vèrbe passiu. Las locucions s’explican plan segur per referéncia a las bèstias domètjas que se menan per una brida estacada a un cabestre (lo cabestre sarra lo cap e lo còl de la bèstia) o per una brida estacada a un anèl que passa dins lo nas (aquò se fa mai que mai pels braus.)

◊ Metre lo nas defòra « sortir ».

Uèi, se contunha de plòure coma aquò, metrem pas lo nas defòra. Deman, veirem !

Èran de piètres guerrièrs. Metián lo nas defòra solament lo matin afin de s’assegurar que lo Viet Minh aviá pas copada o minada la cauçada. 

F. Delèris, Memòris.

dicc. dgo • Metre : metre lo nas defòra.

Aquesta locucion s’emplega per una persona ; se tròba mai que mai a la forma negativa. Per sinecdòca, lo nas representa la cara. Se pòt tanben que lo nas siá pres coma referéncia per çò qu’es la part mai proeminenta de la cara.

◊ Metre lo nas | son nas pertot « se mainar, s’ocupar de tot ».

« La vesina voliá saber perqué lo mètge èra passat a l’ostal aqueste après-miègjorn ?

— Aquò m’estona pas : cal que meta lo nas pertot ! »

dicc. tdf • Nas : metre son nas pertot.

Aquesta locucion s’emplega mai que mai per parlar d’una persona tròp curiosa que se maina generalament de çò que la regarda pas. Lo nas es l’organ de l’odorat, donc, per alargament, un organ de percepcion ; implica la nocion de recèrca, benlèu per referéncia implicita al can que flaira, sentineja pertot quand cèrca una traça.

◊ Metre lo nas dins quicòm « se mainar, s’ocupar de quicòm ».

S’ai un conselh a te balhar, metas pas lo nas dins aquel afar que me sembla mai que fosc.

A partir d’aquel jorn, cap d’estampaire agèt pas mai lo drech[…] de metre lo nas, o de modificar qué que siá, dins lo tèxte compausat amb l’ordenador, que l’occitan, per un pauc totes los estampaires, demòra una lenga clavada.

Cantalausa, Sus las dralhas de la vida.

Aquesta locucion s’emplega per una persona que se maina de quicòm sens èsser concernida. Lo nas es l’organ de l’odorat ; l’odorat es una mena de percepcion sensoriala. Per alargament, la locucion s’es aplicada a la percepcion de realitats que son pas sensorialas. Se pòt que remande implicitament a l’imatge del can que solfina quand cèrca una traça o quicòm mai.

◊ Passar jos lo nas a qualqu’un « esca­par a qualqu’un ».

Soscava, soscava mas d’aquel temps un autre crompaire se presentèt e l’apartament que cobesejava li passèt jos lo nas.

Aquesta locucion s’emplega per una realitat concreta. Es pas de bon explicar ; benlèu suggerís l’idèa que la persona a pas sauput sasir una oportunitat per una manca d’intuïcion.

◊ Penjar al nas a qualqu’un « riscar d’arribar a qualqu’un ».

Se las emissions de CO2 contunhan, lo rescalfament del planeta nos penja al nas e serà seguit d’una montada del nivèl de las mars e dels oceans.

Dins lo vilatge, totes sabon que braconeja. Un jorn o l’autre, qualque caçaire gelós o malcontent lo decelarà : aquò li penja al nas.

Amb totes los cambiaments que se passan un pauc pertot e malgrat lo trabalh dels previsionistas, sabèm pas çò que nos penja al nas. 

Lo subjècte es, siá un nom que designa una realitat concreta, siá lo pronom demonstratiu neutre aquò, que remanda a un element del contèxte, siá lo pronom relatiu que son antecedent es lo pronom demonstratiu neutre çò.

Per comprene aquesta locucion, cal pensar que al nas es en realitat l’equivalent de sul nas. Çò qu’es plaçat al-dessús representa un perilh potencial, una menaça permanenta.

◊ Rafir lo nas « mostrar de malcontentament, de despièch ».

Quand la serviciala arribèt amb la sopa de coja, quauques uns rafiguèron lo nas mas, coma avián talent, ne mangèron e trobèron qu’èra pas meissanta.

Aquí[dins los plaçaments d’argent en accions], los nòstres païsans del Bornhal, tanplan emparticulats que seguèsson, rafissián lo nas. I comprenián pas res de res an aquel biais de far trabalhar son argent.

P. Gayraud, Una filha de l’an quaranta.

dicc. tdf • Rafi : rafir lo nas.

dgo • Nas/Rafir : rafir lo nas.

Aquesta locucion s’emplega per una persona e, generalament, sens cap d’autre element ; pasmens, tot còp, pòt èsser emplegada amb un complement d’objècte segond que representa una persona : « Èsser qualqu’un, Lesin. Mai que totes, mai que lo director. Pas per se vengar, non. Per èsser saludat per aqueles que, uèi, li rafissián lo nas. » J. Bodon, Las domaisèlas.

Lo nas es una part de la cara ; lo fach de fronzir un element de la cara : nas, pòts… es la manifestacion exteriora d’un sentiment interior negatiu.

◊ Se trobar nas e nas amb qualqu’un « encontrar qualqu’un a l’imprevist ».

Quand sortiguèt de l’aiga amb sa nassa plena d’escarabissas a la man, se trobèt nas e nas amb dos gendarmas que l’avián velhat e que s’èran sarrats sens far de bruch.

Lo subjècte es un nom que designa una persona. Dins la lenga parlada, s’ausís la forma * nas a nas que sembla influenciada pel francés « nez à nez ». Lo vèrbe trobar, emplegat en construccion pronominala, marca lo caractèr fortuit, inatendut de l’encontre. La repeticion del nom nas insistís sul fach que doas personas se tròban una en fàcia de l’autra e se pòdon pas evitar.

◊ Tustar sul nas a qualqu’un « semon­çar, repréner qualqu’un ».

Aviam pas quitat de nos pelejar sus mar. En Euròpa, cada còp qu’aviam volgut levar lo cap, [los Angleses] nos avián tustat sul nas.

F. Delèris, Memòris.

Lo subjècte es un nom que designa una persona. Aquesta locucion es pas de bon explicar ; benlèu fa referéncia a la realitat : per far recuolar de bèstias de tira : buòus, vacas…, lor tustavan sul nas amb l’agulhada per çò que recuolar es pas un movement natural per una bèstia ; ça que la, lo nas es una part del cap fòrça sensibla.

 

Repost 0
Andriu de Gavaudan - dans Lenga
commenter cet article

Presentacion

  • : Le blog de Andriu de Gavaudan
  • Le blog de Andriu de Gavaudan
  • : Actualitat en lenga occitana Lenga e cultura occitanas (occitan ancian e modèrne)
  • Contact

Recèrca